Amerika iqtisadiyyatının dirçəlməsi nəinki bu ölkədə, həmçinin bütün dünyada iqtisadiyyatın dirçəlməsinə təsir edəcək. Çünki iqtisadçılar əmindirlər ki, super dövlətdən müsbət siqnallar gələrsə, böhranın başa çatacağına inam da güclənər. Amma, təbii ki, hökumətlərin ölkə daxilində antiböhran proqramlarını həyata keçirməsi də əsas və vacib şərtdir. Azərbaycanda da qlobal krizisdən azad olmaq məqsədi ilə bir sıra tədbirlər həyata keçirilir. Amma buna baxmayaraq, krizis bütün ölkələrdən olduğu kimi, Azərbaycandan da yan keçmək istəmir.
Maliyyə böhranının Azərbaycan iqtisadiyyatına təsirləri barədə Demokratik İnkişaf və İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının sədri, iqtisad elmləri namizədi İlham Hüseynli danışdı.

"Müvafiq strukturlar əhalini böhranın tezliklə bitəcəyinə inandırmaqdansa, onları gözlənilən fəsadlara hazırlamaq daha düzgün olardı"

- Bəzi ekspertlər maliyyə böhranının ölkəmizə təsirinin olmadığını deyirlər…
- Məsələ ondadır ki, qlobal maliyyə böhranı bütün dünya iqtisadiyyatına təsir edib. Super dövlət Amerika, Avropa və Asiya ölkələri də onun təsirindən əziyyət çəkirlər. Əgər söhbət normal iqtisadi proseslərdən, bazar iqtisadiyyatına söykənmiş iqtisadiyyatdan gedirsə, böhranın təsiri orada müşahidə edilməlidir. Azərbaycanda da azad bazar iqtisadiyyatı mövcuddur. Buradan məntiqi nəticə çıxarmaq olar ki, böhran Azərbaycan iqtisadiyyatına müəyyən mənada təsir edib. Necə ola bilər ki, dünyada baş verən böhran ölkəmizin iqtisadiyyatına təsir etməsin? Dünyanın müxtəlif ölkələrində böhran özünü müxtəlif formada göstərir. ABŞ-da, Türkiyədə böhran çətin vəziyyətə düşən insanları özünəqəsdə meyilləndirib. Qlobal böhranın təsirindən insanlar kreditlə aldıqları mənzillərinin geri alınmasına dözə bilmirlər, bankların kredit borcları qarşısında aciz qalırlar. Azərbaycanda isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. Həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində qlobal kriz ölkəmizdə kulminasiya nöqtəsinə yüksələ bilmir. Bəzi müvafiq strukturlar da krizis barədə əhaliyə məlumat verməkdən çəkinir. Bəlkə də həmin qurumlar bu barədə əhaliyə məlumat verməməklə onları gərgin psixoloji sarsıntıdan qorumaq istəyir. Amma düşünürəm ki, insanları informasiya blokadasında saxlamaqdansa, böhranın gözlənilən fəsadlarına hazırlamaq daha düzgün olardı. Başqa sözlə, əhalini böhranın tezliklə bitəcəyi, bunun üçün dövlətimizin lazımi tədbirlər həyata keçirdiyi barədə ətraflı məlumatlandırmaqla optimistləşdirmək daha məqsədəuyğundur. Xüsusilə də hökumətin antiböhran konsepsiyası işləməsi sahibkarların gələcəyə inamını daha da artırar. İnsanları qənaətcil olmağa hazırlamaq, böhrana uyğun davranmağı tövsiyə etmək, bir sözlə, xalqla açıq dialoqa getmək daha düzgün addım olardı.
"Tikinti bazarında alqı-satqı əməliyyatları olmadığından şirkətlər banklara borclarını ödəməkdə çətinlik çəkir"

- Sizcə, son göstəricilərə görə, böhran daha çox hansı sektorlara təsir edib?
- Hesab edirəm ki, böhranın təsir etmədiyi sahə yoxdur. Təbii ki, bank və tikinti sektoru siyahıya liderlik edir.
- Bəzi bankların illik faizləri artıq 30-u keçib. Kredit şərtləri sərtləşdirilib. Bütün bunlar nə ilə əlaqədardır?
- Qeyd etdiyim kimi, maliyyə böhranının ciddi təsir etdiyi sektorlardan biri bank sektorudur. Əvvəla, banklar xaricdən alınmış 1,3 milyard dollarlıq kreditin geri qaytarılmasına məhkumdur. Digər tərəfdənsə, böhranla əlaqədar əhalinin banklara əmanət yatırmasının tempi zəifləyib. Bu da əhalinin zaman-zaman banklarla üzləşdiyi problemlərdən qaynaqlanır. Banklara əmanət yatırılmamasında bu amilin də rolu böyükdür. İstehlak kreditlərinin alınmasında ciddi problemlər bu gün də mövcuddur. Bankların kreditlərindən ən çox yararlanan tikinti şirkətləri idi. Bu proseslər bir-birilə zəncirvari şəkildə bağlıdır. Tikinti bazarında alqı-satqı əməliyyatları olmadığından şirkətlər banklara borclarını ödəməkdə çətinlik çəkir. Dolayısı ilə yenidən banklara zərbə dəyir. İstehlak kreditlərinin verilməsinin dayandırılması da onlara mənfi təsir göstərir. Banklar kreditləşmə siyasətini apara bilmir. Ona görə də çıxış yolunu kredit faizlərinin artırılmasında görürlər. Vaxtilə illik 17-25 faiz arasında kredit verən banklar indi 30-36 faizlə kredit verməkdə maraqlıdır. Ancaq fikrimcə, bankların kredit faizlərini bu həddə qədər artırması normal hal deyil. Məlumdur ki, iqtisadiyyatda hər şey tələb-təklif üzərində qurulur. Azərbaycan əhalisinin də normal faizlərlə verilən kreditlərə tələbi böyükdür. Sadəcə, təkliflər qaneedici deyil. Çünki bankların ciddi pul qıtlığı var. Banklar daxili mənbələr hesabına kreditləşmə apara bilmir. Hazırda çox az sayda bank istehlak kreditlərinin verilməsini bərpa edə bilib. İqtisadiyyatın inkişafından danışırıqsa, kreditləşmə məsələsində dövlət də maliyyə sektoruna yardımçı olmalıdır. Yalnız bundan sonra yaranan rəqabət nəticəsində banklar müştərilərə normal faizlərlə kredit təklif edə bilər.

"Kommunal xərclərin azaldılması böhrandan çıxış yolu deyil"

- Vergiləri azaltmaq böhrandan çıxış yolu ola bilərmi?
- Orta sahibkarlığın inkişaf etmədiyi ölkələrin iqtisadiyyatı dayanıqlı və proqresiv ola bilməz. Azərbaycanda da kiçik və orta sahibkarlıq yüksək səviyyədə inkişaf etməyib. Düşünürəm ki, antiböhran konsepsiyasının əsasında orta və kiçik sahibkarlığın inkişafı dayanmamalıdır. Onlara faizsiz kreditlər verilməli, antiinhisar tədbirlərin gerçək məzmun kəsb etməsi, inhisarçılığa qarşı mübarizənin gücləndirilməsi önəmlidir. Bütün bunlar konsepsiyanın ana xətti olmalıdır. Vergi güzəştləri edilməlidir. Onsuz da böhranın təsiri nəticəsində vergi ödəyicilərinin gəlirləri azalır. Ciddi maliyyə böhranı ilə rastlaşdıqdan sonra dövlətə vergi ödəmələri də təbii olaraq azalacaq. Hesab edirəm ki, indiki məqamda sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi və onların təşəbbüslərinə dəstək göstərilməsi, dövlət müdaxiləsi nəticəsində qeyri-qanuni, kənar təsirlərdən qorunması iqtisadiyyatın inkişafına təkan verə bilər.
- Bəzi iqtisadçılar kommunal xərcləri azaltmağı təklif edirlər. Bunun problemə hər hansı müsbət təsiri ola bilərmi?
- Azərbaycanın aztəminatlı əhalisinin vəziyyətini düzəltmək üçün bu addımı atmaq olar. Onsuz da kommunal xərclərin, xüsusilə elektrik enerjisinin qiymətləri orta statistik vətəndaşın yaşam tərzinə uyğun deyil. Türkmənistan, Qazaxıstan və Qırğızıstanla müqayisədə fərq böyükdür. Sosial müdafiəyə ehtiyacı olan təbəqə isə çoxdur. Ancaq bu, çıxış yolu deyil. Böyük zavodlar, tikinti şirkətləri maliyyə böhranı nəticəsində işlərini ya dayandırırlar, ya da azaldırlar. ABŞ-da və Rusiyada dövlət dövriyyəyə pul buraxmaqla vəziyyətdən çıxış yolu axtarır.

çap üçün verisya