- Sualınızla əlaqədar bildirirəm ki, 1-ci və 2-ci qrup əlil olan işçilərin iş vaxtı ilə əlaqədar qanunvericilikdə iki hal mövcuddur.
Birinci halda 1-ci və 2-ci qrup əlil olan işçilərin iş vaxtı ilə əlaqədar qanunvericilikdə kifayət qədər hüquq normaları mövcuddur. Belə ki, Əmək Məcəlləsinin 91-ci maddəsinə əsasən, işçilərin ayrı-ayrı kateqoriyalarına, onların yaşı, səhhəti, əmək şəraiti, əmək funksiyasının xüsusiyyətləri və digər hallar nəzərə alınaraq bu Məcəllə ilə və müvafiq normativ-hüquqi aktlarla, habelə əmək müqaviləsinin, kollektiv müqavilənin şərtləri ilə qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilə bilər. Qısaldılmış iş vaxtının müddəti həftə ərzində 1-ci, 2-ci qrup əlil olan işçilər üçün 36 saatdan artıq olmamalıdır. Göründüyü kimi, bu halda qanunvericilik konkret olaraq 36 saat deyil, həftə ərzində 36 saatdan artıq olmamaqla qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edir. Bu halda 1-ci və 2-ci qrup əlil olan işçilərin məhdud olan əmək qabiliyyətindən asılı olaraq tərəflərin qarşılıqlı razılığı və əmək müqaviləsi və ya kollektiv müqavilə əsasında 36 saatdan az olan qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilə bilər. Əmək Məcəlləsinin 94-cü maddəsinə əsasən, əmək müqaviləsi bağlanarkən, habelə əmək münasibətləri prosesində işçi ilə işəgötürənin qarşılıqlı razılığı ilə natamam iş vaxtı, natamam iş günü, yaxud natamam iş həftəsi müəyyən edilə bilər. Hər bir halda 1-ci və 2-ci qrup əlil olan işçilərə həftə ərzində qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilərkən işəgötürənlə həmkarlar ittifaqları təşkilatı arasındakı məsləhətləşmələr aparılmalı və bu təşkilatın razılığı alınmalıdır. Natamam iş vaxtının müddəti və onun qüvvədə olduğu zamanın - ayın, ilin davamiyyəti tərəflərin razılığı ilə müəyyən edilir. İşçinin səhhəti və fizioloji vəziyyəti (hamiləlik, əlillik), habelə xroniki xəstəliyi olan uşağının və digər ailə üzvünün səhhəti müvafiq tibbi rəyə görə əmək funksiyasının natamam iş vaxtında yerinə yetirilməsini tələb edərsə, habelə on dörd yaşına çatmamış, yaxud 16 yaşınadək əlil uşağı olan qadınlara ərizələri əsasında işəgötürən natamam iş vaxtı (iş günü, yaxud iş həftəsi) müəyyən etməlidir. Natamam iş vaxtı əməyin ödənilməsi ya əmək funksiyasının icrasına sərf olunan vaxta mütənasib, ya da tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə müəyyən edilir. Əmək funksiyasını natamam iş vaxtında yerinə yetirən işçilərin bu Məcəllə və ya əmək müqaviləsi ilə müəyyən edilmiş əmək hüquqlarının hər hansı şəkildə məhdudlaşdırılması yolverilməzdir. Eyni zamanda hesab edirəm ki, 1-ci və 2-ci qrup əlil olan işçilərin əmək şəraiti fiziki, kimyəvi, bioloji və habelə insanın sağlamlığı üçün zərərli olan digər ağır istehsalat amilləri mövcud olan əmək şəraitli istehsalatlarda, peşə və vəzifələrdə, yüksək həssaslıq, həyəcan, zehni, fiziki və əsəb gərginliyi, habelə insanın səhhətinə mənfi təsir göstərən digər amillər olan əmək şəraitli iş yerlərində işləməsi yolverilməzdir.
"Əlilliyin qarşısının alınması, əlillərin reabilitasiyası və sosial müdafiəsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununun 29-cu maddəsinə əsasən, müəssisələrdə, idarələrdə və təşkilatlarda işləyən əlillər üçün fərdi reabilitasiya proqramına müvafiq surətdə lazımi iş şəraiti yaradılır. Kollektiv və ya fərdi əmək müqaviləsində müəyyən edilən əmək şəraiti, o cümlədən əməkhaqqı, iş, istirahət vaxtı rejimi, illik və əlavə məzuniyyətlərin müddəti başqa işçilərə nisbətən əlillərin vəziyyətini pisləşdirə və ya hüquqları məhdudlaşdırıla bilməz. Müəssisə və təşkilat müdiriyyətinin ixtiyarı var ki, əlillərin səhhətindən asılı olmayaraq onların əmək normalarını azaltsın və əməyini artırılmış qiymətlərlə ödəsin. Əlillərin iş vaxtından artıq işlərə, istirahət günləri və gecə vaxtı işləməyə cəlb edilməsinə yalnız onların razılığı ilə və bu şərtlə icazə verilir ki, belə işlər tibbi tövsiyələrdə qadağan edilməsin. Əlillərə (əlillik qruplarından və səbəblərindən asılı olmayaraq) illik məzuniyyətlər mövcud qanunvericiliklə müəyyən edilmiş minimum məzuniyyət müddətinin iki mislindən az olmayaraq verilir. Bu qanuna əsasən əlillərə (əlillik qruplarından və səbəblərindən asılı olmayaraq) azı bir təqvim ayı müddətində ödənişsiz məzuniyyət verilir. Əmək Məcəlləsinin 119-cu maddəsinə əsasən isə, yaşı 16-dan az olan işçilərə əmək məzuniyyəti - 42 təqvim günündən, 16 yaşından 18 yaşınadək işçilərə isə 35 təqvim günündən az olmayaraq verilir. Əlilliyin qrupundan, səbəbindən və müddətindən asılı olmayaraq işləyən əlillərə əmək məzuniyyəti 42 təqvim günündən az olmayaraq verilir. Göstərilən hallar 1-ci və 2-ci qrup əlil olan işçilərə həm qısaldılmış iş vaxtı sahəsində, həm də digər sahələrdə kifayət qədər güzəşt və təminatlar nəzərdə tutulduğundan qanunidir.
İkinci hal isə ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Respublikasında əlillərin, o cümlədən də 1-ci və 2-ci qrup əlillərin əlillik qrupu, əmək qabiliyyətini itirmə dərəcəsi və əmək qabiliyyətinin olub-olmaması Tibbi Sosial Ekspert Komissiyası tərəfindən ( TSEK) müəyyən olunur. Praktikada daha çox rast gəlinir ki, Tibbi Sosial Ekspert Komissiyası tərəfindən 1-ci və 2-ci qrup əlillik dərəcəsi verilmiş əlillərin əmək qabiliyyətlərinin olmaması barədə rəylər verilir ki, bu da onların əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmasını məhdudlaşdırır və ya işləməsini qadağan edir. Hesab edirəm ki, bu əlillər müvafiq tibbi rəyə uyğun olaraq yalnız yüngül işdə işləyə bilərlər. 1-ci və 2-ci qrup əlillərə əmək qabiliyyətinin olmaması barədə TSEK tərəfindən rəylər verilərkən, müəyyən hissə istisna olmaqla, digər əlillərin yüngül işdə işləyə bilmələri, məhdud əmək qabiliyyətlərinin olması nəzərə alınmalıdır. Hər bir müəssisədə əlillərin "Məşğulluq haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanununa və Nazirlər Kabinetinin 22.11.2005-ci il tarixli, 213 nömrəli qərarına uyğun olaraq sosial müdafiəyə xüsusi ehtiyacı olan və işə düzəlməkdə çətinlik çəkən vətəndaşlar kimi kvotada (kvota şamil edilməyən müəssisələr istisna olmaqla) nəzərdə tutulan qaydada qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilməklə işləməsi mümkündür. Bu səbəbdən bu əlillərə, ayrı-ayrı hallar istisna olmaqla, birmənalı olaraq əmək qabiliyyətlərinin olmaması barədə rəylərin verilməsini düzgün hesab etmirəm. Belə ki, cəmiyyətin inkişafı və kompyuterləşməsi ilə əlaqədar 1-ci və 2-ci qrup əlillərin qısaldılmış iş vaxtı müəyyən edilməklə tərcüməçi, mühasib, kompyuter texnikasında, karküzarlıqda, müəyyən yazı və sənədləşdirmə işlərinin aparılmasında və sair yüngül işlərdə işləməsi mümkündür. Bu səbəbdən 1-ci və 2-ci qrup əlillərə əmək qabiliyyətlərinin olmaması barədə tibbi rəylər verilərkən məhdud olan əmək qabiliyyətləri nəzərə alınmaqla digər sahələrdə işləyə bilmələri də nəzərə alınmalıdır. Eyni zamanda hesab edirəm ki, 1-ci və 2-ci qrup əlillərin tibbi rəyə uyğun olaraq qısaldılmış iş vaxtının müddəti qanunvericilikdə daha konkret müddətdə göstərilməsi vacibdir.

çap üçün verisya