Əmək müqaviləsinə xitam verilərkən işçilərin hüquq və təminatları

10. Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 144.2-ci maddəsinə əsasən, əmək müqaviləsinə xitam verilməsinin səbəbindən və əsasından asılı olmayaraq , işçiyə işdən çıxan günədək hər hansı şərt və ya məhdudiyyət qoyulmadan istifadə etmədiyi bütün iş illərinin əsas məzuniyyətlərinə görə pul əvəzi ödənilməlidir.
Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 144.3-cü maddəsinə əsasən, əmək münasibətlərinə xitam verilərkən bu Məcəllənin 115 (əmək şəraitinə və əmək funksiyasının xüsusiyyətlərinə görə) və 116-cı ( əmək stajına görə) maddələrində nəzərdə tutulmuş əlavə məzuniyyətlərə, təhsil və yaradıcılıq məzuniyyətlərinə, habelə sosial məzuniyyətlərə görə pul əvəzi verilmir.
Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 144.4-cü maddəsinə əsasən, müəyyən iş ilinə görə əmək məzuniyyətindən istifadə etmiş işçinin əmək müqaviləsinə həmin iş ili başa çatanadək xitam verilərkən, ödənilmiş məzuniyyət haqqının müvafiq hissəsi işçidən tutula bilər.
11.Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 186-cı maddəsinə əsasən, işçi Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində və digər normativ-hüquqi aktlarla müəyyən edilmiş vəzifələrini yerinə yetirmədikdə və ya hüquqlarından sui- istifadə etdikdə və yaxud əmək müqaviləsi üzrə öhdəliklərini icra etmədikdə onunla bağlanmış əmək müqaviləsinə Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 70-ci maddəsinin ç bəndi ilə (işçi özünün əmək funksiyasını və ya əmək müqaviləsi üzrə öhdəliklərini yerinə yetirmədikdə, yaxud bu Məcəllənin 72-ci maddəsində sadalanan hallarda əmək vəzifələrini kobud şəkildə pozduqda) xitam verilə bilər. Bu hüquq işəgötürənlərə Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 11-ci maddəsinin b bəndi ilə (Əmək Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş qaydada və şərtlərlə əmək müqaviləsini ləğv etmək) verilib. İşəgötürənlərə bu hüququ verməmək üçün işçilər ilk növbədə Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 10-cu maddəsi ilə nəzərdə tutulan əmək müqaviləsi üzrə əsas vəzifələrini yerinə yetirməli və Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 72-ci maddəsində göstərilən əmək vəzifələrini kobud surətdə pozmamalıdır. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 186.3-cü maddəsinə əsasən, işəgötürən işçiyə qarşı intizam təhbehi tədbiq edərkən və əmək müqaviləsinə xitam verərkən işçinin şəxsiyyətini, kollektivdə nüfuzunu, peşəkarlıq səviyyəsini, onun törətdiyi xatanın xarakterini nəzərə almağa borcludur. Göstərilən keyfiyyətlərə malik olan işçi isə yol verdiyi xataların təsadüfi olmasını sübut edə bilər, bu barədə müvafiq təsdiqedici sənədlər təqdim edə bilər, işəgötüəndən onun üzrlü sayılmasını xahiş edə bilər , eyni zamanda işəgötürən də törədilmiş xatanın təsadüfi olmasını nəzərə alaraq bu halı üzrlü saymaqla işçi ilə əmək münasibətlərini davam etdirə bilər. Hər bir işçi əmək fəaliyyətində nəzərə almalıdır ki, bu sahədə pozulmuş əmək hüquqlarını o halda effektli müdafiə etmək mümkündür ki, o ilk növbədə öz əmək vəzifələrini layiqincə yerinə yetirmiş olsun və işəgötürənə əmək münasibətlərinə xitam verilməsi üçün əsas verməsin.
12. Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 187-ci maddəsinə əsasən, əmək müqaviləsi ləğv edilməklə intizam tənbehi verilməmişdən əvvəl işəgötürən işçidən yazılı izahatın verilməsini tələb etməlidir. İşçinin yazılı izahat verməkdən imtina etməsi ona intizam tənbehi verilməsini istisna etmir. Təcrübəmə əsasən deyə bilərəm ki, əksər hallarda işçilər izahat verməkdən o səbəbdən boyun qaçırırlar ki, hesab edirlər ki, izahat verməklə onlar törətdikləri xatanı rəsmi surətdə təsdiq etmiş olurlar və onlara qarşı intizam tənbehinin tətbiq olunmasına razılıq vermiş olurlar. İşçilərin gəldiyi bu nəticəni səhv olduğunu bildirməklə yanaşı , bu halın ilk növbədə onların özlərinə qarşı olduğunu bildirməyi özümə borc bilirəm. Belə ki,
- birincisi, işçinin yazılı izahat verməkdən imtina etməsi işçiyə intizam tənbehi verilməsini istisna etmir;
- ikincisi, izahat verməklə işçilər törətdikləri xatanı rəsmi surətdə təsdiq etmiş olmurlar və bu, onlara qarşı intizam tənbehinin tətbiq olunmasına razılıq verilməsi demək deyil;
- üçüncüsü, izahat verməməklə işçilər sanki hər hansı bir xata törətdiklərini təsdiq etmiş olurlar və özlərini müdafiə etmək sahəsində heç bir əsaslarının olmadığını təsdiq etmiş olurlar. Əgər işçi özü əsaslandırılmış izahatı yaza və fikrini əsaslandıra bilirsə, bu izahatın verilməsi daha məqsədəuyğundur, əgər işçi izahatı müstəqil yaza və fikirlərini sərbəst ifadə edə bilmirsə, işəgötürəndən vaxt istəməli və digər şəxslərin köməyi ilə əsaslandırılmış izahat yazmaqla onu işəgötürənə təqdim etməlidir;


Azər Quliyev, hüquqşünas.