Bu təxribat nəticəsində qeyri-azərbaycanlı qüvvələr "Evelina" gəmisinin tərksilah edilməsinə tərəfdar çıxdılar. Həmin gün İnqilabı Müdafiə Komitəsinin köməyi ilə müsəlman diviziyanın bir neçə yüz nəfər zabit və əsgərinin tərksilah edilməsi, buna etiraz əlaməti olaraq azərbaycanlıların kortəbii mitinqlərinin keçirilməsi və ən nəhayət, Sovet hərbi hissələrinin atlı dəstəsinə təxribat məqsədi ilə atəş açılması bolşeviklərin əl-qolunu açmış oldu. 1918-ci ilin martında Bakıda Qafqaz cəbhəsindən qayıtmış minlərlə rus və erməni əsgəri var idi. Onlar öz silahlarını dəyər-dəyməzinə Şaumyan güruhuna satdılar və hətta onun təşkil etdiyi "Qırmızı qvardiya" ordusuna daxil oldular. 12 minlik ordunun 75%-i ermənilərdən ibarət idi. Martın 30-da döyüşlərə rəhbərlik etmək üçün Şaumyanın başçılığı ilə müdafiə komitəsi yaradıldı. Buraya Çaparidze, Korqanov, Saakyan, Yolçiyan və b. daxil idilər. 3 gün ərzində Bakı talan edildi, qan dəryasında boğuldu. N. Nərimanov həmin günləri belə təsvir edir: "Müsəlman, hətta bolşevik olsaydı, ona aman vermirdilər. Daşnaklar deyirdilər: Biz heç bir bolşevik tanımırıq, təkcə elə müsəlman olması kifayətdir". Aprelin 1-də qırğının dayandırılması barədə sənədin qəbul edilməsinə baxmayaraq cinayətkarlıq aprelin 2-i axşama qədər davam etdi. Bu soyqırım zamanı təkcə Bakıda 12-14 min nəfər günahsız soydaşımız qanına qəltan edildi. Qırğınlarda A. Mikoyanın başçılıq etdiyi "Qırmızı Qvardiya" dəstələri də fəal iştirak etmişlər. Hətta İçəri Şəhərə hücum zamanı Mikoyan yaralanmışdı. "İnqlabı əksinqlabdan müdafiə" adı ilə çıxış edən bu quldur dəstələri, memarlıq abidələrindən olan "İsmayıliyəni" yandırmış, "Açıq söz", "Kaspi", "Baku" və b. qəzet və jurnalların redaksiyalarını dağıtmış, Təzə Pir məscidinə böyük ziyan vurmuşdular. Şamaxı, Quba, Göyçay, Lənkəran, Qarabağ, Naxçıvan bölgələrində milli qırğın törətmişlər. Faktlar sübut edir ki, Şamaxıda 8-12 min, bütövlükdə qəzanın 72 kəndində 40 minə qədər insan qətlə yetirilmiş, 13 məhəllə məscidi və 800 illik yaşı olan Cümə məscidi dağıdılmışdı. 1918-ci ilin aprel-may aylarında Qubada daha kütləvi qırğınlar törədilib. Elə birinci günü ermənilər 1000-ə qədər adamı Qubada məhv ediblər. Deyilənə görə, Qubada 16 min nəfərə qədər insan qırılmışdır. Ancaq təəssüf ki, burada da ölənlərin sayı 7-8 min nəfər göstərilir. Quba şəhər qlavası Hamazapsın yanına gedərək öldürülənlərin dəfn olunmasına icazə istəyir. O, rədd edərək deyir: mən bura gəlməmişəm ki, Sovet hakimiyyətini möhkəmləndirəm, gəlmişəm ki, sizdən öldürülən ermənilərin intiqamını alam. Erməni daşnak hərbi dəstələrinin törətdikləri milli qırğın uzun bir dövr ərzində Sovet hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi uğurunda və əksinqlab üzərində böyük qələbə kimi qələmə verilmişdir. Lakin, əsil həqiqəti gizlətməyənlər də olmuşdur. Bolşeviklər arasında da həmin faciəni Sovet hakimiyyəti üçün qara ləkə hesab edənlər tapılmışdır.
Şaumyan Lənkəran, Hacıqabul, Göyçay və digər rayonlarda Sovet hakimiyyəti qurmaq bəhanəsi ilə bu yerlərə xeyli sayda daşnak qüvvələri göndərdi. Lənkəranda adamları məsciddə ibadət zamanı qətlə yetirmişdilər. Həmin yerdə öldürülənlərin sayı 5 min nəfəri ötüb keçmişdi. 1918-ci ilin mart-aprelində İrəvan quberniyasında 211 kənd, Quba ərazisində 122, Qarabağın dağlıq hissəsində 150, Zəngəzurda 115, Qars əyalətində 92 kənd yerlə-yeksan olunub, əhali qətlə yetirilmişdir. 1918-ci ilin yayından daşnaklar İrəvan quberniyasında azərbaycanlıları qırmağa başladılar. Zəngibasar, Qəmərli, Vedibasardan tutmuş Şərur və Naxçıvana qədər qırğın törətmək Andranikə həvalə edilmişdi. General Dro Dərələyəz elində, general Sirkov Göyçə mahalında, general Njde Zəngəzurda əhalini qırıb, yurdlarını viran edib, etnik təmizləmə siyasəti aparırdılar. Təkcə Zəngəzurda 10 mindən artıq azərbaycanlı qətlə yetirilmiş, 50 min qaçqın düşmüşdür.
Ümumiyyətlə erməni vəhşilikləri nəticəsində XX əsrin I rübündə 2 milyon azərbaycanlı qətlə yetirilmiş, yaralanmış və deportasiya edilmişdir.
Öz havadarlarından kömək almalarına baxmayaraq ermənilərə lazımınca müqavimət göstərilmişdir. Məsələn, ermənilər 1919-cu ildə yenidən Vediyə hücum edərkən Abbasqulu bəy Şadlınskinin başçılığı altında azərbaycanlılar 200 erməni əsgərini, 10 zabitini məhv etmişlər. Dronun dördüncü dəfə basqını zamanı Şadlinskinin dəstəsi 1500 erməni əsgərini əlbəyaxa döyüşdə məğlub etmişdi.
Laçınlı Sultan bəy quldur Andranikin 30 minlik qoşununu Zabox dərəsində məhv etmiş, el arasında Erkək Tavan ləqəbi ilə tanınan Zəngəzurlu qadın Laçın və Əliyanlı meşələrində ermənilərə divan tutmuşdu. Qisas almaq məqsədi ilə öldürdüyü ermənini qanından bir ovuc da içmişdi.
1919-cu ildə Türk alimi Ziya Göyalp İstanbulda ingilislər tərəfindən tutulub. Məhkəmədə ondan soruşurlar:-Siz erməni qırğınına görə tutulmusunuz. Bu barədə nə deyə bilərsiniz? Z. Göyalp onların üstünə qışqıraraq deyir:-Mənim məmləkətimə böhtan atmayın. Bizdə erməni qırğını olmayıb, erməni-türk vuruşması olub. Ermənilər bizi arxadan vururdular. Biz də qayıdıb cavabını verirdik.
Hətta ermənilər dəstək aldıqları ölkələr tərəfindən də qantökən xalq olduqları üçün ifşa olunmuşlar. İngiltərənin Xarici İşlər Naziri Kerzon 1920-ci ilin əvvəlində İngiltərə parlamentində erməni canilərini ifşa edərək bildirmişdi: "Mənə elə gəlir ki, siz erməniləri 8 yaşında təmiz və məsum bir qız kimi zənn edirsiniz. Bu fikirdə çox yanılırsınız. Halbuki ermənilər özlərinin son vəhşi davranışları ilə nə qədər qantökən bir xalq olduqlarını büsbütün isbat etmişlər".

Vəkil HƏSƏNOV,
Tarix elmləri namizədi.

çap üçün verisya