UŞAQLARIN İNTERNATLARA YERLƏŞDİRİLMƏSİNƏ SON İMKAN KİMİ BAXILMALIDIR

AİLƏLƏRƏ VERİLƏN UŞAQLARA NECƏ QAYĞI GÖSTƏRİLƏCƏYİ DƏ SUAL ALTINDADIR

Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, onun tabeçiliyində 54 internat məktəbi var ki, onlarda da 17 min uşaq təhsil alır. Həmin məktəblərdən 36-sı ümumtəhsil internat məktəbi, 6-sı uşaq evi, 12-si sağlamlıq imkanı məhdud olan uşaqlar üçün xüsusi internat məktəbidir. İndiyədək 202 uşaq bioloji ailələrinə qaytarılıb. Nazirlik bioloji ailələrinə qaytarılan uşaqların sayının artırılmasına çalışır.
İnternatda böyüyən uşaqları bioloji ailələrinə qaytarmaq mümkün olmadıqda isə onları heç olmasa peşə məktəblərinə yönəltməyə üstünlük verilir. Bu işlərin tərkib hissəsi kimi Təhsil Nazirliyi ilə Soros Fondunun "Açıq Cəmiyyət Əqli Sağlamlıq təşəbbüsü" təşkilatının birgə tərtib etdiyi pilot layihə hazırlayıb. "Uşaqların ailələrə verilməsi (De-institusionalizasiya) və alternativ qayğı" dövlət proqramı çərçivəsində həyata keçiriləcək layihə 5 il müddətində icra ediləcək.
Əsas məqsəd Azərbaycanda internat şəraitində himayədarlığı ləğv etmək və icma əsaslı alternativ qayğı sistemi yaratmaq olan layihəyə Soros fondu 1,5 milyon dollar vəsait ayırıb. İlkin mərhələdə paytaxtda və rayonlarda pilot orta məktəblər seçiləcək və həmin məktəblər ekspertlər tərəfindən təhlil olunacaq və oradakı uşaqlar bioloji ailələrə veriləcək. Layihə üçün nəzərdə tutulan vəsait Azərbaycana əvəzsiz veriləcək.
Məsələyə münasibət bildirən "Ümidli gələcək" Gənclər Təşkilatının sədri Nabil Seyidov hazırda dünyanın əksər ölkələrində internatlarda uşaqların bir sıra hüquqlarının pozulduğunu nəzərə alıb, internat evlərinin ləğv etmək istiqamətində işlər aparıldığını bildirir: "Həmin müəssisələrin saxlanmasına çəkilən xərcləri isə yetim və himayəsiz
uşaqların yerləşdirildiyi ailələrə yönəldilir. Azərbaycanın da qoşulduğu BMT-nin Uşaq hüquqları Konvensiyasına görə, uşaq evləri, internatlarda uşaqların yerləşdirilməsinə yalnız ən son halda, bütün imkanlar tükənəndən sonra yol vermək olar.
Azərbaycanda isə ailə himayəsindən məhrum uşaqların internatlara yerləşdirilməsinə son imkan kimi yox, ilk imkan kimi baxılır. Artıq bir sıra ölkələrdə internatlar ləğv olunandan sonra oradakı uşaqlar "üçüncü ailə"lərə verilir.
Bu qohum ailə də, tamamilə kənar bir ailə də ola bilər. Dövlət həmin ailəyə müvafiq miqdarda maliyyə vəsaiti ayırır və "üçüncü ailə" yetkinlik yaşına çatana qədər həmin uşağa qayğı göstərir. Bundan başqa, internatların yerində ailə şəhərcikləri də yaratmaq modeli var. Belə şəhərciklərdə yaradılan evlərin hər birində 3-5 kimsəsiz uşaq olmaqla "süni ailə"lər yerləşdirilir.
Belə ailələrdə adətən, bir valideyn - ana olur. Xüsusi yolla seçilən "ana"lar öz ömrünü kimsəsiz uşaqlardan qurulan ailəyə həsr etməyə söz verir. Dövlət hər ay ailənin bütün xərclərini ödəyəcək qədər məbləği həmin qadına verir. Bu qadın isə ay ərzində ailə üçün aldığı ərzaq və sənaye məhsullarının, xidmət haqlarının məbləğini əks etdirən çekləri xüsusi idarəyə təhvil verir".


FİZİKİ QÜSURU OLAN UŞAQLARIN SAXLANDIĞI MÜƏSSİSƏLƏRİN REABİLİTASİYA MƏRKƏZLƏRİNƏ ÇEVRİLMƏSİ YAXŞI OLARDI

N.Seyidovun sözlərinə görə, Azərbaycanda uşaq müəssisələrinin və orada yaşayan uşaqların sayı çox olduğundan birdən-birə internat evlərini ləğv etmək çətindir: "Düzdür, artıq Azərbaycanda da uşaq evlərinin ləğvi istiqamətində işlər aparılır. İnternatlarda yaşayan uşaqların ailələrə verilməsi (De-institusionalizasiya) və alternativ qayğı ilə bağlı Dövlət Proqramına uyğun olaraq 2006-2015-ci illər ərzində uşaqların şəxsiyyətinin tam və ahəngdar inkişafı üçün, onların ailə mühitinə verilməsi nəzərdə tutulur.
Proqrama görə, qarşıdakı 9 il ərzində ölkədəki uşaq evləri və internat tipli dövlət müəssisələrinin sayı azaldılacaq və bu müəssisələrin çoxu uşaqlar üçün ailə əsaslı sosial xidmət mərkəzlərinə çevriləcək. Ən vacib məsələlərdən biri isə cəmiyyəti bu işə hazırlamaqdır. Azərbaycanda çox vaxt övladlığa götürmə, qəyyumluq məsələləri cəmiyyət tərəfindən də yaxşı qarşılanmır. Bu münasibətin formalaşmasında son illər xarici ölkə vətəndaşlarına övladlığa uşaq verilməsi zamanı qeydə alınan neqativ hallar da öz təsirini göstərib".
Ekspertlərin qənaətinə görə, uşaqlar ailələrə verilərkən əsas diqqət uşaqlara sahib çıxan ailələrin onlara münasibətinin necə olmasına yetirilməlidir. Həmin uşaqlar ailələrə verilərkən internat evlərindən fərqli həyatda yaşaya biləcəyi və həqiqi ailə qayğısı ilə əhatə olunacağı sual altındadır.
Buna görə də, internatlar ləğv edilərkən oradakı uşaqları mümkün qədər öz bioloji ailələrinə verilməsi düzgün olardı. Nəzərə almaq lazımdır ki, hazırda xüsusi tipli məktəblərdəki uşaqların böyük əksəriyyətinin valideynləri var, sadəcə, onların uşağı saxlamaq üçün imkanı olmadığından övladlarını internata veriblər. Dövlət bir uşağın internatda saxlanması üçün tələb olunan pulu onun öz ailəsinə versə, valideynlər heç düşünmədən gəlib uşağını internatdan götürər.
Digər tərəfdən hazırda ölkəmizdə kifayət qədər xəstə uşağın yaşadığı internat evləri fəaliyyət göstərir. Çox vaxt əqli və fiziki cəhətdən qüsurlu olan belə uşaqlara heç doğma valideynləri yiyə durmaq istəmir. Yəqin ki, "üçüncü ailə"lərin bu uşaqları qəbul etməsi də çox çətin başa gələr.
Bu səbəbdən bir sıra ümumi tipli internat məktəblərinin bazasında litsey və gimnaziyaların yaradılması, sağlamlıq imkanları məhdud uşaqların saxlandığı bəzi müəssisələrin isə reabilitasiya mərkəzlərinə çevrilməsi yaxşı olardı.
Digər tərəfdən bu məqsədlə dövlət diferensiallaşma metodundan istifadə edə bilər. Yəni, xəstə uşağı himayəyə götürən ailələrə daha böyük həcmdə vəsait ayıra bilər. Lakin imkansızlıqdan öz uşağını internata verən bəzi valideynlərin bu məsələdən yararlanaraq dövlətin ayırdığı vəsaiti öz maraqlarına uyğun istifadə etməsi də mümkündür.
Əgər dövlət uşağını internatdan götürən ailəyə ayda 100 manat müavinət versə, onda çoxları öz uşağını internata qoyacaq ki, 2-3 aydan sonra geri götürüb, bu pulu alsın. Digər, tərəfdən bütün vəsaiti ailələrə birdəfəlik vermək olmaz. Hazırda bir ildə dövlət bir uşağın internatlarda saxlanması üçün 500-1500 dollar həcmində vəsait ayırır. Həmin vəsait ailəyə birdəfəlik verilərsə, onun uşağın özünə sərf ediləcəyinə heç kim təminat verə bilməz.

çap üçün verisya