Söhbət layiqli əməkdən getməli idi. Dəvət almış nümayəndələr də çıxışlarını bu istiqamətdə hazırlamışdılar. Lakin gözlənilmədən müşavirə tamam başqa xarakter aldı. Təklif olundu ki, mövzuya bir qədər geniş aspektdə baxılsın: "Layiqli əmək maliyyə böhranı şəraitində". Açığı, nümayəndələr ilk dəqiqələrdə bu təklifə etirazlarını bildirirlər. Amma BƏT-in baş katibi Xuan Somavia vəziyyəti nizama salmağı, müşavirəni təklif edilən axara salmağı bacardı. Gündəliyə ilk olaraq iqtisadi konflikt və məşğulluq barədə mövzu çıxarıldı. Bildirildi ki, müəssisələr bağlanır, işçilər ixtisara salınır, əməkhaqqı azaldılır, 3-4 günlük iş həftəsinə keçid halları çoxalır və sair. Bu xoşagəlməz tendensiyaların qarşısını necə almalı? sualı ətrafında müxtəlif fikirlər səsləndi.
İkinci məsələ əmək sahəsində yeni problemlər adlanırdı. BƏT-in mütəxəssislərinin proqnozlarına görə, yaxın vaxtlarda dünya üzrə 40-50 milyon işçi ixtisar olunacaq. Minlərlə işçinin əməkhaqqı aşağı salınacaq. Beynəlxalq maliyyə institutlarının yeritdiyi siyasət də yerli hökumətləri buna təhrik edir. Məsələn, Ukrayna, Macarıstan, Latviya hökumətləri tərəfindən kredit üçün Beynəlxalq Valyuta Fonduna (BVF) müraciət olunub. Fond bir şərtlə bu müraciətə razılıq verib ki, həmin ölkələrdə əməkhaqqı, sosial xərclər azaldılsın. Müşavirədə isə söhbət getdi ki, milli gəlirdə əməkhaqqının xüsusi çəkisinin heç olmasa aşağı düşməsinə imkan verilməsin. Başqa sözlə, hökumətlər əməkhaqlarını qoruyub saxlamaq üçün mənbələr axtarıb tapmalıdır. Bundan ötrü ilk növbədə milli banklar pul siyasətini yumşaltmalıdır-uçot dərəcələrini aşağı salmalıdır. Xüsusilə real sektorda işləyənlərin kredit alması prosesini asanlaşdırmalıdır. 3-4 günlük iş həftəsində çalışanlar müavinətlər almalıdırlar, yoxsulluq həddində yaşayanlara müavinətlər verilməlidir və sair. Konkret desək, təkliflərin məğzi belə idi ki, hökumətlər inflyasiyanı nəzərə alaraq əmək məhsuldarlığını artırmaq hesabına nominal əməkhaqqı səviyyəsini saxlasınlar.
Üçüncü məsələ işçilərin əmək hüquqlarına dair idi. Deyildi ki, iri şirkətlər digər ölkələrdə yaratdıqları müəssisələrin işçilərinə çox az əməkhaqqı ödəyirlər. "Lavay" şirkətini buna misal gətirdilər. "Lavay"ın hətta Almaniya, Finlandiya, İrlandiya, Lüksemburq kimi inkişaf etmiş Avropa ölkələrindəki müəssisələrinin işçiləri əsas müəssisə işçilərindən qat-qat az maaş alırlar. Çox təəccüblüdür ki, Avropa Ədalət Məhkəməsi də bu məsələ ilə əlaqədar şirkətin mənafeyinə uyğun qərarlar çıxarır. Təbii ki, Beynəlxalq Həmkarlar İttifaqı Konfederasiyası belə "ədaləti" qəbul edə bilməz. Çünki bu qərar işəgötürənlərin səlahiyyətlərini artırır, işçilərin isə hüquqlarını pozur. Yəni Hİ-lərin qeydə alınmasını çətinləşdirir, mövcud olanlarının isə fəaliyyətini məhdudlaşdırır, ya da Hİ-lərin işini sobotaj edirlər. Müşavirədə bununla bağlı konkret ölkələr timsalında nümunələr gətirildi. Həmin ölkələr sırasında Rusiya, Türkiyə, Bolqarıstan, Albaniya ilə yanaşı Azərbaycanın da adı çəkildi.
Növbəti məsələ əmək bazarı ilə bağlı idi. Göstərildi ki, əmək bazarında yeni iş formaları üzü çıxır. Məsələn, müvəqqəti, qısaldılmış işlər, evdə iş və sair. Belə hallarda işçilərlə əmək müqaviləsi bağlanılmır. Onlar həmkarlar ittifaqı sıralarından, deməli, sosial müdafiədən kənarda qalırlar. Çıxış yolu kimi təklif edildi ki, hökumətlər daimi iş yerlərinin çoxalmasına diqqəti artırmalıdır. "Sosial dialoq" adlandırılan beşinci məsələ çox gərgin mübahisələr şəraitində keçdi. Səbəb də BƏT-in üçtərəfli Deklorasiyasına tərəflərin birmənalı münasibət bəsləməməsi oldu. Deklorasiyada sosial dialoq tam öz əksini tapıb. İşəgötürənlər dedilər ki, indi maliyyə böhranıdır. Gəlin deklorasiyanı qoyaq bir kənara, birtəhər böhrandan çıxaq, sonra sosial dialoqu yenidən bərpa edərik. Əksinə, həmkarlar ittifaqlarının nümayəndələri isə deyirdilər ki, siz, hökumət olaraq bizimlə bir stol arxasında əyləşib vəziyyəti müzakirə etməsəniz, baş kollektiv sazişlər, kollektiv müqavilələr bağlamasanız böhrandan çıxa bilməyəcəksiniz.
Nəhayət, sonuncu məsələ "həyat tərzi, onun keyfiyyəti və sosial müdafiə" adlanırdı. Həmkarlar ittifaqı təmsilçiləri bu mövzuya çox qlobal mövqedən yanaşdılar. Hesab edirlər ki, sağlam iş şəraiti əmək məhsuldarlığını artırır, əmək intizamını möhkəmləndirir, insanların ömrünü uzadır. Beləliklə, milli genefondu qoruyur.
Onu da deyim ki, tədbirə dörd baş nazir, baş nazir müavini, sosial, əmək məsələləri üzrə nazirlər qoşulmuşdular. Azərbaycandan Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məsul işçilərləri - Vahab Məmmədov, Xaliq İlyasov, AHİK-dən isə bu sətirlərin müəllifi iştirak edirdi.
Müşavirə çox çətin razılaşdırılan qətnamənin qəbulu ilə başa çatdı.

Çingiz TAĞIYEV,
AHİK-in zəhmətkeşlərin əməyinin və sosial-iqtisadi
mənafelərinin müdafiəsi üzrə şöbəsinin müdiri.

çap üçün verisya