Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 42-ci maddəsinə əsasən, hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququ var. Dövlət pulsuz, icbari ümumi orta təhsil almaq hüququnu təmin edir. Təhsil sisteminə dövlət tərəfindən nəzarət olunur. Maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq istedadlı şəxslərin təhsili davam etdirməsinə dövlət zəmanət verir. Dövlət minimum təhsil standartlarını müəyyən edir. Başqa sözlə, milli zəminə, ümumbəşəri dəyərlərə əsaslanır, demokratik xarakter daşıyır.
Təhsil sistemimiz dövrün tələblərinə uyğun olaraq mütəmadi təkmilləşdirilir. Dünya təhsil sisteminin ən yaxşı nümunələri əsasında inkişafını təmin edir. Ötən il iyun ayının 19-da qəbul olunmuş yeni "Təhsil haqqında" qanun dediklərimizin bariz nümunəsidir. Bu qanun 47 maddə, 6 fəsildən ibarətdir. Ümumilikdə qanun Azərbaycanda təhsil sistemindən, təhsil sisteminin idarə olunması, təhsil subyektlərinin hüquqları, vəzifələri və sosial müdafiəsindən, təhsilin iqtisadiyyatından, təhsil sahəsində beynəlxalq əlaqələrdən, keçid və yekun müddəalardan ibarətdir.
Azərbaycan Respublikasının təhsil müəssisələrində təhsil dili dövlət dili - Azərbaycan dilidir. Azərbaycan dilini zəif bilən təhsilalanlar üçün Təhsil Nazirliyinin müəyyən etdiyi qaydada və təhsil proqramlarına uyğun hazırlıq sinifləri və kursları təşkil olunur. Respublikamızda formal-yəni dövlət təhsil sənədinin verilməsi ilə başa çatan təhsil, qeyri-formal-yəni müxtəlif kurslarda, dərnəklərdə və fərdi məşğələlərdə əldə edilən və dövlət təhsil sənədinin verilməsi ilə müşayiət olunmayan təhsil, informal-yəni özünü təhsil yolu ilə biliklərə yiyələnmə təhsil formaları mövcuddur. Formal təhsilin təşkili qaydaları Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilir. Əyani, qiyabi, distant (məsafədən), sərbəst (eksternat) təhsilalma formaları mövcuddur. Azərbaycan Respublikasında müəyyən edilmiş təhsilalma formaları çərçivəsində evdə təhsil və fərdi təhsil təşkil oluna bilər. Mülkiyyət növünə görə dövlət, bələdiyyə, özəl təhsil müəssisələri respublikamızda fəaliyyət göstərir.
Təhsil müəssisələrinin aşağıdakı tipləri və növləri müəyyən edilir:
1. məktəbəqədər təhsil müəssisələri-körpələr evi, uşaq bağçası və s;
2. ümumi təhsil müəssisələri-ibtidai orta və tam orta ümumtəhsil məktəbləri, internat məktəbləri, gimnaziyalar, liseylər və s;
3. məktəbdənkənar təhsil müəssisələri - uşaq yaradıcılığı mərkəzləri, uşaq-gənclər şahmat məktəbləri, məktəbdənkənar iş mərkəzləri və s;
4. ilk peşə-ixtisas təhsili müəssisələri - peşə məktəbləri, peşə liseyləri;
5. orta ixtisas təhsili müəssisələri- kollektivlər;
6. ali təhsil müəssisələri - universitetlər, akademiyalar, institutlar və s;
7. əlavə təhsil müəssisələri- universitetlər, institutlar, mərkəzlər və s;
8. təhsil fəaliyyətini həyata keçirən digər müəssisələr.
Dövlətimizdə təhsilin:
I. məktəbəqədər təhsil
(təhsil pilləsi)
II. ümumi təhsil: (təhsil pilləsi);
o ibtidai təhsil; (təhsil səviyyəsi);
o ümumi orta təhsil;
(təhsil səviyyəsi);
o tam orta təhsil.
(təhsil səviyyəsi);
III. İlk peşə ixtisas təhsili.
(təhsil pilləsi);
IV. Orta ixtisas təhsili
(təhsil pilləsi)
V. Ali təhsil: (təhsil pilləsi)
o bakalavriat; (təhsil səviyyəsi)
o magistratura; (təhsil səviyyəsi)
doktorantura kimi təhsil pillələri və səviyyələri müəyyən edilib.
Məktəbəqədər təhsil təhsilin ilk pilləsidir və müvafiq təhsil proqramı əsasında həyata keçirilir.
Azərbaycan Respublikasında məktəbəqədər təhsil üç yaşdan başlayır. Beş yaşlı uşaqlar üçün məktəbə hazırlıq zəruridir. Məktəbə hazırlığın təşkili, təşkili qaydaları Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilir.
Ümumi təhsil, Azərbaycan Respublikasında ibtidai təhsil, ümumi orta təhsil və tam orta təhsildən ibarətdir. İbtidai təhsil 6 yaşdan başlayır. Dövlətimizdə ümumi orta təhsil məcburidir və müvafiq təhsil proqramına əsasən həyata keçirilir. Tam orta təhsil ümumi təhsilin hər üç səviyyəsini əhatə edən təhsil proqramlarının tam mənimsənilməsini nəzərdə tutur. Dövlət təhsil müəssisələrində tam orta təhsil pulsuzdur. Tam orta təhsil ümumi təhsilin sonuncu səviyyəsini təşkil edir və bu səviyyədə təhsilalanların biliyinin qiymətləndirilməsinin yekun dövlət attestasiyası həyata keçirilir. Attestasiyanın nəticələrinə görə, məzunlara müvafiq qaydada dövlət nümunəvi sənəb - attestat verilir. İlk peşə-ixtisas təhsili əmək bazarının tələbatına uyğun olaraq, ümumi orta təhsil və tam orta təhsil bazasında müxtəlif sənətlər və peşələr üzrə ixtisaslı işçi kadrların hazırlanmasını təmin edir.
Orta ixtisas təhsili haqqındakı sənəd isə, ali təhsil müəssisəsinə daxil olmaq hüququ yaradır və növbəti təhsil pilləsində ali təhsil almaq üçün əsas sayılır.
Ali təhsil pilləsində cəmiyyətin və əmək bazarının tələbatı nəzərə alınmaqla yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin və elmi pedaqoji kadrların hazırlığı həyata keçirilir. Respublikamızda ali təhsil müəssisələrində mütəxəssislər və elmi-pedaqoji kadrlar hazırlığı 3 səviyyəlidir:
-bakalavriat (tibb təhsili istisna olmaqla).
- magistratura (tibb təhsili istisna olmaqla);
- doktorantura.
Bakalavriat təhsili başa çatmış ali təhsildir. Bakalavriatı bitirən məzunlara "bakalavr" ali peşə-ixtisas dərəcə verilir.
Magistratura təhsili məzunlara peşəkar fəaliyyətlə, elmi tədqiqat və ali -pedaqoji işlərlə məşğul olmaq hüququ verir. Magistratura təhsilinin məzunu, təşkili və "magistr" dərəcələrinin verilməsi qaydaları Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti tərəfindən müəyyən edilir.
Respublikamızda dosent və professor elmi adları müəyyən olunub. Bu adların verilməsi qaydaları və şərtləri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən müəyyən edilir.
Bütün yuxarıda qeyd olunanlarla yanaşı yeni "Təhsil haqqında" qanunda əlavə təhsil anlayışı da mövcuddur. Əlavə təhsil ixtisaslarına, kadrların yenidən hazırlanması, stajkeçmə və kadrların təkmilləşdirilməsi, təkrar ali təhsil və təkrar orta təhsili, dərəcələrin yüksəldilməsi və yaşlıların təhsili istiqamətlərini əhatə edir.
Qanuna müvafiq olaraq, dövlətimizdə təhsil müəssisəsi aşkarlıq, şəffaflıq və demokratiklik prinsipləri əsasında "Təhsil haqqında" qanuna digər normativ-hüququ aktlara və öz nizamnaməsinə uyğun idarə edilməkdədir.
Təhsil prosesinin iştirakçıları təhsilalanlar - (uşaqlar, şagirdlər, tələbələr, kursantlar, müdavimlər, magistrantlar, doktorantlar və s. təhsilverənlər- müəllimlər, assistentlər, məsləhətçilər, tyutorlar, loqopedlər, dayələr, məsləhətçilər, səhiyyə və digər orqanların bilavasitə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan işçiləri, valideynlər və ya digər qanuni nümayəndələr, təhsil idarəetmə orqanları və bələdiyyələr, təlim-tərbiyə prosesində iştirak edən digər fiziki və hüquqi şəxslərdir.
Sonda onu da qeyd etmək istəyirəm ki, "Təhsil haqqında" qanunu pozan hüquqi və fiziki şəxslər Azərbaycan Respublikasının müvafiq qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada məsuliyyət daşıyırlar.

K.ƏLƏKBƏROVA,
AHİK-in hüquq
şöbəsinin mütəxəssisi.

çap üçün verisya