Son onilliklər ərzində Azərbaycan Respublikasında sənayenin sürətlə inkişafı ilə əlaqədar olaraq istehsal prosesləri zamanı əmələ gələn tullantıların idarə olunmasına lazımi diqqət yetirilməmiş və nəticədə ətraf mühitə təsirin miqdarı çoxalmışdır.
Aparılan araşdırmalar göstərir ki, müəssisələrdə tullantıların saxlanılma şəraiti əksər hallarda ekoloji, norma və standartlara cavab vermir. Belə ki, tullantılar ətraf mühitdən təcrid olunmadan saxlanılır və ya yerindəcə basdırılır. Təhlükəli tullantıların yerləşdirilməsi üçün ixtisaslaşdırılmış poliqonların, emal texnologiyalarının və qurğuların azlığı, ətraf mühit komponentlərinin getdikcə korlanması əhalinin sağlamlığına mənfi təsir göstərir.

Prinsip etibarilə mühitin çirklənməsinə qarşı iki müxtəlif mübarizə yolu mövcuddur. Birincisi, sənaye müəssisələrinin təhlükəli tullantılardan təmizlənməsi və zərərsizləşdirilməsidir. İkincisi, isə ən səmərəli və iqtisadi cəhətdən sərfəli olan az tullantılı və ya tullantısız texnoloji proseslərin tətbiqi və maksimum dərəcədə qapalı sistemlərin yaradılmasıdır. Əfsuslar olsun ki, təhlükəli tullantıların yığılması və yerləşdirilməsinə dair mütəşəkkil bir sistem yoxdur. Müəssisələr bu tullantıları özləri daşıyır, yerləşdirir və ya onları sənaye sahələrində saxlayırlar. Bəzi hallarda təhlükəli tullantılar açıq yük maşınlarında daşınır.
Tibbi tullantıların idarə edilməsində də müəyyən problemlər mövcuddur. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, müalicə müəssisələrində bu növdən olan təhlükəli tullantılar çeşidlənmədən digər tullantılarla birlikdə müvəqqəti saxlanılır və sonradan zibilxanalara daşınır. Tullantıların idarə olunması 1998-ci il tarixli "İstehsalat və məişəttullantıları haqqında" və 1999-cu il tarixli "Ətraf mühitin mühafizəsi haqqında" qanunlarla və digər normativ-hüquqi aktlarla tənzimlənir. Respublikamız Bazel Konsepsiyasına qoşulduqdan sonra tullantıların idarə olunması sahəsində mövcud qanunvericilik konvensiyanın tələblərinə uyğunlaşdırılmışdır. Belə ki, “İstehsalat və məişət tullantıları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununa əlavə və dəyişikliklər edilməsi haqqında” qanun qəbul edilmişdir.
Nazirlər Kabineti tərəfindən "Təhlükəli tullantıların pasportlaşdırılması qaydaları" (31 mart 2003-cü il, № 41), "Azərbaycan Respublikasında təhlükəli tullantıların idarə olunması üzrə Dövlət Strategiyası" (25 avqust 2004-cü il, № 117.), "Şəhərlər və digər yaşayış məntəqələri ərazisinin sanatoriya gigiyena və ekoloji normativlərə uyğun olaraq tənzimlənməsi, məişət tullantılarının müvəqqəti saxlanılması, müntəzəm daşınması və zərərsizləşdirilməsi qaydaları" (21 aprel 2005-ci il, № 74.) "Tibbi tullantıların idarə olunmasına dair tələblər" 28 dekabr 2007-ci il tarixli, 213 saylı qərarı; Nazirlər Kabinetinin "İstehsal prosesində əmələ gələn tullantıların inventarlaşdırılması qaydası" (25 yanvar 2008-ci il, № 13,) "Təhlükəli tullantıların sərhədlərarası daşınması qaydası" (25 iyul 2008-ci il, № 167.) "Tullantıların yığılması (toplanması), yerləşdirilməsi, istifadəsi və zərərsizləşdirilməsinə görə haqqın müəyyən edilməsi qaydası" (12 avqust 2008-ci il, № 185.) haqqında qərarlar hazırlanıb təsdiq olunmuşdur.
2004-cü ildən Təhlükəli Tullantıların Saxlanması üzrə Milli Mərkəz fəaliyyətdədir.
2003-cü ildən "Əhalinin ekoloji təhsili və maarifləndirilməsi haqqında" qanun tətbiq edilməyə başlanmışdır.
Məlum olduğu kimi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Ekologiya İli elan edilmişdir.
Ölkə Prezidentinin müvafiq sərəncamından irəli gələn məsələlərin müsbət həll olunması məqsədi ilə həmkarlar ittifaqları komitələrinə və onların fəallarına aşağıdakı məsələləri diqqət mərkəzində saxlamaq məsləhət görülür:
- ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində informasiyanın (ətraf mühitin vəziyyəti, onun çirklənməsinə qarşı, sağlamlaşdırılmasına və mühafizəsinə dair tədbirlərin maliyyləşdirilməsi) vaxtaşırı alınması və onun əsasında tədbirlər planı hazırlayıb kollektiv müqavilələrə daxil edilməsi;
- tədris müəssisələrində, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, ekologiyanın əsaslarının tədrisinin nəzərdə tutulması;
- istehsal prosesində əmələ gələn tullantıların invertarlaşdırılmasının həyata keçirilməsinin mexanizminin təmin edilməsi;
- atmosfer havasına atılan zərərli maddələrin həddini onun normativlərə uyğunlaşdırılmasına şərait yaradan və təsirini müəyyənləşdirib, tədbirlər planının hazırlanması;
- müəssisənin sanitar-gigiyenik pasportunun hazırlanması;
- təhlükəli xəstəlik törədən tullantıların müəyyənləşdirib, çeşidləndirib, ayrıca saxlanılmasının və təyinatı üzrə yerləşdirilməsinin təmin edilməsinə nəzarətin gücləndirilməsi;
- ictimaiyyət və işçilər arasında ekoloji tərbiyə, təbliğat, təhsil və maarifləndirmənin xüsusiyyətlərini nəzərə almaqla ətraf mühitin mühafizəsinə, ekoloji, tarazlığın və ekoloji problemlərin həlli istiqamətində sorğular aparmaqla təkliflərin həlli istiqamətində kompleks tədbirlərinin həyata keçirilməsinə nəzarəti gücləndirmək;
- ekoloji təbliğat və maarifləndirmə tədbirlərinin gücləndirilməsi məqsədi ilə iri şirkətlərdə, müəssisələrdə, əhalinin sıx olduğu yerlərdə plakatların və xüsusi guşələrin yaradılıb yerləşdirilməsi və semnarların, dəyirmi masaların keçirilməsi;
- tullantıların ətraf mühitdən təcrid edilib ekoloji norma və standartlara uyğun saxlanmasına və ya basdırılmasına nəzarətin gücləndirilməsi;
- sənaye müəssisələrinin təhlükəli tullantılardan təmizlənməsi sistemlərinin yaradılmasında tullantıların ətraf mühitə və insan sağlamlığına zərərli təsirinnin qarşısının alınması və gələcək risklrdən mühafizənin təmin olunması üçün Beynəlxalq təcrübələri öyrənib həyata keçirilməsinə köməklik göstərmək;
- müəssisə və təşkilatlarda təhlükəli tullantıların yığılması və yerləşdirilməsinə dair sisteminin yaradılması məsələnin həll olunması;
- təhlükəli tullantıların pasportlaşdırılmasının təmin edilməsi;
- 5 İyun Ümumdünya Ətraf Mühitin Mühafizəsi Günü ərəfəsində ekoloji mövzuda keçirilən müsabiqələrdə, tədbirlərdə təklif olunmuş ən yaxşı və ya faydalı məsləhətlərə görə iştirakçıların mükafatlandırılmasının təmin olunması.

Ə.MƏDƏTOV,
AHİK-in əməyin mühafizəsi şöbəsinin müdir müavini.

çap üçün verisya