Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, demokratik hüquq və azadlıqların bərqərar olması, mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşların bərabər hüquqlarının tanınması, Azərbaycan dilinin dövlət dili elan edilməsi və s. Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin yürütdüyü siyasətin miqyasını və mahiyyətini göstərir. Cümhuriyyətə rəhbərlik etmiş şəxslərin, Əlimərdan bəy Topçubaşovun, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin, Fətəli Xan Xoyskinin, Həsən bəy Ağayevin, Nəsib bəy Yusifbəylinin, Səməd bəy Mehmandarovun, Əliağa Şıxlinski və başqalarının xalqımız qarşısında böyük xidmətləri olmuşdur. Xalqımız yeni tarixi şəraitdə öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında xalq cümhuriyyətinin ənənələrini əsas tutaraq, müstəqil, qüdrətli Azərbaycan dövlətini yaratdı. Ölkə başçısı cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycan hazırda dünyanın inkişaf etmiş ölkələri arasında layiqli yer tutur. Sonra tarix elmləri doktoru Vəkil Həsənov Cümhuriyyətin fəaliyyəti barədə geniş məruzə etdi.
1917-ci il Fevral inqilabı nəticəsində çar Rusiyasında monarxiya quruluşu devrildi. Rusiya imperiyasının əsarəti altında olan xalqların milli oyanışı onların öz müstəqilliklərini elan etməsi ilə nəticələndi. 1918-ci il mayın 27-də Müvəqqəti Milli Şura yaradıldı. Onun sədri M.Ə.Rəsulzadə (Musavat Partiyası MK-nın sədri), İcraiyyə Komitəsinin sədri isə F.X.Xoyski seçildi. Mayın 28-də Tiflis şəhərində Milli Şura Azərbaycanın istiqlaliyyəti haqqında akt qəbul etdi. İstiqlal aktının qəbulu ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olundu. Milli Şuranın iclasında ilk Azərbaycan hökumətini təşkil etmək tapşırığı almış Fətəli Xan Xoyski Müvəqqəti hökümətin tərkibini elan etdi.
Azərbaycanın beynəlxalq vəziyyəti olduqca mürəkkəb idi. Burada Böyük Britaniya, Almaniya, RSFSR kimi üç böyük dövlətin siyasi və iqtisadi maraqları toqquşurdu. Onların hər biri Bakı neftinə sahib olmaq iddiasında idi. Azərbaycan hökumətinin hərbi qüvvələri bolşevik-daşnak hücumlarını dayandırmaq və müdafiə olunmaq üçün kifayət qədər deyildi və Türkiyənin köməyinə ehtiyacı var idi. 1918-ci il iyunun 4-də Osmanlı imperiyası ilə Azərbaycan Cümhuriyyəti arasında dostluq haqqında müqavilə imzalandı. Müqavilənin 4-cü maddəsində göstərilirdi ki, Osmanlı hökuməti, əgər zərurət olarsa, sülh və əmin-amanlığin möhkəmləndirilməsi, ölkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədi ilə Azərbaycan Cümhuriyyətinə hərbi kömək göstərməyi öz üzərinə götürür. Müstəqil Azərbaycanın həyatında mühüm əhəmiyyətə malik olan bu müqavilə Azərbaycana Osmanlı hərbi qoşun hissələrinin göndərilməsinin mümkünlüyünü də nəzərdə tuturdu. Müqaviləyə əsasən, Türkiyə ordusunun hərbi kontingenti Azərbaycan Cümhuriyyətinə köməyə göndərildi. Köməyə gələn Türkiyə qoşunları Gəncə quberniyasına iyun ayında daxil oldu. Tiflisdə 18 günlük fəaliyyətindən sonra Milli Şura və hökumət 1918-ci il iyunun 16-da Gəncəyə köçdü. Yeni hökumət kabineti təşkil edildi. Qafqaz İslam ordusunun əks-hücumu Bakıdakı siyasi və iqtisadi böhranı daha da dərinləşdirdi. Avqustun 26-dan sonra türk qoşunlarının Bakı üzərinə hücumu xeyli fəallaşdı. Bakıya həlledici hücum sentyabrın 15-də səhər başlandı. Həmin gün ingilislər şəhəri tərk etdilər. Onların arxasınca Sentrokaspi Diktaturasının üzvləri və ermənilər də qaçdı. Sentyabrın 18-də türk qoşunları Bakıya daxil oldu. Bakının azad olunması ilə Azərbaycan hökuməti respublika hüdudlarında öz hakimiyyətini bərqərar etdi.
Almaniya və Türkiyənin Birinci dünya müharibəsində məğlubiyyəti Azərbaycan üçün əlavə çətinliklər törətdi. Oktyabrın 30-da Türkiyə Antanta ilə Mudrosda barışıq müqaviləsi imzaladı. Həmin müqavilənin 2-ci maddəsinə əsasən, Türkiyə öz qoşunlarını Cənubi Qafqazdan çıxarmalı idi. Mudros müqaviləsinin şərtlərinə əsasən, Azərbaycanın ərazisi ingilis qoşunlarının işğal zonasına daxil edilmişdi. İngilislər 1918-ci il noyabrın 17-də Bakıya daxil oldular. Bakıda hərbi vəziyyət elan olundu. Biçeraxovun kazak dəstələri də şəhərə soxuldular. İngilis komandanlığı Bakıda hərbi vəziyyət elan etməklə, əslində şəhərdə və Bakı quberniyasında inzibati hakimyyəti ələ keçirib, bütün məhkəmə və icra orqanlarını general Tomsonun ixtiyarına verdi. Bakıda mövqeyini möhkəmləndirib vəziyyəti nəzarətə alan Tomson ölkədəki ictimai-siyasi reallıqlarla yaxından tanışlıqdan bir neçə gün sonra bildirdi ki, Xoyskinin hökuməti ölkədə fəaliyyət göstərən yeganə mülki hakimyyət olaraq qalacaq. Azərbaycan hökuməti müttəfiq qoşunları komandanlığı tərəfindən də real hakim qüvvə kimi tanına bildi. 1918-ci il dekabrın 7-də müsəlman Şərqi tarixində ilk dəfə olaraq parlament öz işinə başladı.
Azərbaycanın taleyi daha çox Sovet Rusiyasında baş verən hadisələrlə bağlı idi. Bu dövrdə Rusiyada vahid və bölünməz Rusiya uğrunda mübarizə aparan Denikin Azərbaycan üçün daha təhlükəli idi. Denikin təhlükəsinə qarşı mübarizə məqsədi ilə 1919-cu il iyunun 16-da Azərbaycanla Gürcüstan arasında hərbi müdafiə paktı imzalandı. Öz qonşularına qarşı Denikinlə gizli sazişə girmiş Ermənistan hökuməti müxtəlif bəhanələrlə bu pakta qoşulmadı. Pakta görə Azərbaycan və Gürcüstanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyünə qarşı hər hansı dövlət tərəfindən təcavüz olduğu təqdirdə müqavilədə olan tərəflər 3 il müddətində bir-birinə hərbi yardım göstərməlidir. Bakıdakı ingilis komandanlığı da Denikinə kömək edirdi.
Respublikada iqtisadi və siyasi vəziyyət mürəkkəb olaraq qalmaqda idi. Müxtəlif siyasi partiyalar arasındakı ziddiyyətlər və mövqe ayrılığı koalision hökumət yaratmaq imkanını məhdudlaşdırırdı.
1920-ci ilin əvvəllərində Azərbaycanda siyasi vəziyyət daha da mürəkkəbləşdi. Bir tərəfdən Sovet Rusiyası Azərbaycana qarşı özünün təcavüzkar niyyətlərini açıq şəkildə göstərir, digər tərəfdən Dağlıq Qarabağda ermənilərin Azərbaycan hökumətinə qarşı qiyam qaldırması, ölkə daxilində başlayan hökumət böhranı vəziyyəti daha da pisləşdirdi. 1920-ci ilin aprelində Sovet Rusiyasının işğalı nəticəsində Azərbaycan Cümhuriyyəti devrildi. Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, bu dövlət Azərbaycan tarixində müstəqil demokratik dövlətçiliyin əsasının yaradılması baxımından müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Ulu öndər Heydər Əliyevin söylədiyi kimi, “əsrin sonunda öz müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan Respublikası Xalq Cümhuriyyətinin varisi olaraq Üzeyir Hacıbəyovun və Əhməd Cavadın yaratdıqları dövlət himnini, Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağını və gerbini bərpa elədi. Bu dövlətçilik atributları bu gün də hər bir Azərbaycan vətəndaşı üçün olduqca əzizdir. Bu dövlət, bu quruluş 1918-ci ildə yaranmış ilk Xalq Cümhuriyyətinin varisidir. Bütün dövlət onun varisidir, bütün respublika onun varisidir, bütün xalq onun varisidir”.

çap üçün verisya