Bu gün cəmiyyətimizdə Qərb ölkələri barədə formalaşmış ictimai rəydə çox qəribə daxili təzad var. Kimi dindirirsən Avropadan, Amerikadan ağızdolusu danışır, Qərb dünyasının sosial həyat tərzindən nümunələr gətirir, oradakı həyat səviyyəsinə heyranlığını qibtə hissi ilə bildirir. Etiraz yoxdur, bu, həqiqətdir. Məhz bu heyranlığın daxilindəki təzad isə ondan ibarətdir ki, biz özümüz üçün fetişləşdirdiyimiz Qərbdən nəyi isə əxz edəndə cəmiyyətin sosial gözəlliyinin fərqinə varmır, Qərbin özündə belə populyar olmayan xüsusiyyətlərə meyil edirik.
Kommersiyalaşmış dəb və bayram tədbirləri, adiliyin qeyri-adi təqdimat mərasimləri, həzz və gözəlliyin reallıq yox, ona sərf olunan məbləğlə ölçülməsi kimi məsələlər bizim şüurlarda tez məskən salır. Halbuki bu kimi məsələlərin sətiraltı mənası Qərb insanlarının əksəriyyətində heç də rəğbətlə qarşılanmır. Bəs Qərb dünyasının sosial həyatının özəlliyi nədədir?

Mən ümumi həyat tərzinin yüksək səviyyəsi barədə danışıb, nümunələr gətirməyəcəyəm. Əlbəttə, həyat səviyyəsinin Qərb standartları həmişə arzuolunandır. Amma bunun üçün ölkə iqtisadiyyatının yüksək dərəcədə inkişafı və dövlət tərəfindən sosial müdafiənin təşkili əsas rol oynayır. Təbii ki, bunun üçün də müəyyən dövr tələb olunur.
Ancaq sosial həyatın inkişafında ictimai şüurun, başqa sözlə, insanların özlərinin bu işdə iştirakı Qərb ölkələrində böyük əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, indi bizlərdən çoxumuza məlumdur ki, Avropa Birliyi ölkələrində 112 nömrəsi ilə telefon-sorğu xətti fəaliyyət göstərir. Hər hansı bir şəxs-istər birlikdən kənar, istərsə də birliyə daxil olan ölkələrin vətəndaşları hər hansı yaşayış məntəqəsinə daxil olan zaman qalmağa yeri, yemək almağa vəsaiti yoxdursa, onda qarşısına çıxan ilk avtomat telefondan 112 nömrəsini müftə yığmaqla vəziyyətini izah edər və 6 aya qədər müddətdə pulsuz isti yemək və yataqla təmin olunar. Bu işin təşkilinə hökumətin qarışacağı yoxdur. Sadəcə, protestant və katolik kilsələri birlikdə "Təcili sığınacaq" adlı assosiasiya təsis edərək onun vasitəsilə bu işi həyata keçirirlər. Təbii ki, qeyri-hökumət təşkilatı kimi bu assosiasiya bir sıra layihələrini həyata keçirmək üçün hökumətdən yardım da alır.
Avropanın aparıcı ölkələrindən olan Fransada minimum əməkhaqqı 1380 avrodur. Ancaq bu o demək deyildir ki, işləyən əhali ucdantutma ən azı həmin məbləğin yiyəsidir. Əməkçilər, dünyanın hər yerində olduğu kimi, iş tapmaqda çətinlik çəkirlər və yaxud çox vaxt yarımgünlük, 3, yaxud 4 günlük iş həftəsi ilə kifayətlənməli olurlar. Təbii ki, məvacibləri də iş vaxtına uyğun olaraq 600-1000 avrodan o tərəfə keçmir. Bu isə normal yaşayış üçün bəs etmir. Onda sosial yönümlü müxtəlif assosiasiyalar camaatın imdadına çatır. Belə təşkilatlardan ən məşhurları "Qəlb restoranları" ("Restaurans du Coeur") şəbəkəsi, "Xalq yardımı" ("Secour populaire"), "Katolik yardımı" ("Secour catholique") və Qırmızı xaç ("Croix rouge") təşkilatlarıdır. "Qəlb restoranları" şəbəkəsini uşaq evində böyümüş, lakin sonradan Fransanın məşhur gülüş ustası olmuş Jerar Kolüş həyatının sonlarında ömrü boyu yığdığı var-dövlətinin hesabına yaratmışdır. Bu şəbəkə bütün əyalət mərkəzlərində fəaliyyət göstərir. Onun işinin təşkilində işsiz və təqaüdçü könüllülər fəal çalışırlar. Yalnız yay mövsümündə fəaliyyətini məhdudlaşdırır. Hər gün burada kofe, çay və şirniyyatla səhər yeməyi, həftədə 3 dəfə nahar, şəhər sakinlərinə həftədə 2 dəfə, kənddə yaşayanlara isə həftədə 1 dəfə ərzaq payı verilir. Yardımın rasionuna mal əti, toyuq, balıq, düyü, makaron, vermişel, un, yarma, pendir, süd, qatıq, kərə və bitki yağı, müxtəlif növ şirniyyatlar, şampun, sabun, üzü təraş etmək üçün ləvazimat, uşaq yeməkləri və pampers, müxtəlif növ konservlər və sairə zəruri ehtiyac məmulatları daxildir. Könüllülərin əhalidən topladıqları geyilmiş paltarları da seçib götürmək mümkündür. Katolik yardımı təşkilatı da təxminən eyni üslubda fəaliyyət göstərir.
"Xalq yardımı" və "Qırmızı xaç" təşkilatları isə nisbətən fərqli mahiyyət daşıyır. Burada əhalidən alınan mallarla yanaşı, nisbətən təzə məhsullar və ya istifadə vaxtının tükənməsinə az müddət qalmış ərzaqlar öz qiymətindən dəfələrlə ucuz satılır. Əldə olunan gəlir isə idarə heyətinin qərarı ilə son dərəcə imkansız ailənin ehtiyacına, məsələn, ailədəki tələbənin təhsil xərcini ödəməyə sərf olunur. Bir məsələni də diqqətə çatdırım ki, assosiasiyaların imkanından ilk olaraq bir neçə dəfə zəmanətsiz faydalanmaq mümkün olsa da, daimi istifadə üçün mütləq sosialyönümlü idarələrdən sənəd (işsizlik, maaşın azlığı, ailə tərkibi haqda və s.) təqdim edilməlidir.
İnkişaf etmiş ölkələrdə belə assosiasiyalar şəbəkəsi o dərəcədə işlək təşkil olunub ki, biz buna yalnız həsəd apara bilərik. Halbuki bizim cəmiyyətdə də belə yardım formasının təşkili imkanı genişdir və həm də bu, çox vacibdir.
Gördüyünüz bu şəkli təxminən bir il əvvəl Bakıda fəaliyyət göstərən əlüstü nahar hazırlayan sex-mağazalardan birinin arxa qapısının ağzında çəkmişəm. Diqqət edin: plastik zibil qutusu düz qapının ağzındadır. Sexin işçiləri hər gün ətdən ayrılmış sümükləri bu qutuya atırlar. Bunun təxmini vaxtını bilən bir neçə imkansız şəxs qapının həndəvərində gözləyir. Sümük qutuya atılan kimi dərhal başlayır onu eşələyib lazım olanı götürməyə. Zibil qutusunu insanlarla yanaşı it və pişiklər də eşələyir. Lakin zibili atan şəxs bunun fərqinə varmır və əslində bu hərəkətilə özünü sığortalayır. Yəni sonradan hər hansı hadisə baş versə, məsələn, yeməkdən zəhərlənmə hadisəsi və sairə, o buna cavabdeh olmayacaqdır.
Şəhərdə heç də nadir olmayan bu mənzərənin digər mənfi cəhəti isə insanın şəxsiyyətinin mənən alçaldılmasıdır. Adətən kənardan bunu müşahidə edənlərin ilk reaksiyası sex işçisini qınamaq olur: "Bəyəm, o sümükləri bir torbaya yığıb vermək olmaz?" Ancaq, prinsipcə, işçi düz hərəkət edir, "ağrımayan başına niyə dəsmal bağlasın", işin tələblərini yerinə yetirir. Bu cür mənzərələrdən xeyli misal çəkmək, işçini o ki var qınamaq olar. Amma bu, məsələnin həllinə kömək etməz.
Bəs, nə etməli? Cavab çox sadədir:qərbin təcrübəsindən faydalanmalı. İctimai təşkilatların, imkanlı şəxslərin, ictimai fəaliyyətə bağlı fəal insanların bu işə başlamalarına ehtiyac var. Yalnız birləşib müvafiq məqsədə xidmət edən qeyri-hökumət təşkilatları yaratmaq lazımdır, onda resurslar üzə cıxacaq.
Son vaxtlar istehlakçıların hüquqlarını qoruyan ictimai təşkilatlar və patent və standartlaşdırma üzrə dövlət müfəttişliyi fəaliyyətini xeyli dərəcədə gücləndirib. Tez-tez mağazalardan vaxtı keçmiş ərzaq məhsulları aşkar olunaraq dövriyyədən çıxarılıb məhv olunur. Bu məsələ təklif olunan iş üçün zəngin resursdur. İş düzgün təşkil olunsa, həmin mallar vaxtının bitməsinə az qalmış satışdan götürülərək müvafiq assosiasiyada 10:1-ə nisbətində kasıblar tərəfindən sürətlə realizə olunar. Təbii ki, mal sahibinin də bunda marağı olacaq. Çünki, birincisi, malın məhv edilməsi xərcindən qurtulacaq, ikincisi, malın, yaxud mağazasının adı mənfi imic qazanmaqdan yan keçəcək, üçüncüsü, köhnə malı yenisi ilə əvəz etmək şansı qazanaraq müştəriləri daha sürətlə cəlb etməyə nail olacaq və s.
Belə bir təşəbbüsün həyata keçirilməsi ümumilikdə cəmiyyətdə ictimai şüurun yüksəlməsinə, sosial fəallığın artmasına, əhalinin sosial müdafiəsinin təşkilində ictimai nəzarətin güclənməsinə təkan verə bilər. Eyni zamanda dövlət və ictimai təşkilatların birgə fəaliyyətində də inteqrasiya artacaqdır. Çünki formalaşmış assosiasiya şəbəkəsi hökumətdən yardım almaq hüququna malik olacaqdır ki, bu da başlanmış işin davam etdirilməsində təminatçı rolunu oynayacaqdır.
Novruz İbrahimoğlu.

çap üçün verisya