"KƏPƏZ" YATAĞINDAN BİRGƏ NEFT VƏ QAZ HASİLATI TƏRƏFLƏRİ BİRLƏŞDİRƏCƏK

Türkmənistan hökuməti ilə Azərbaycan arasında mübahisəli yataq hesab olunan "Kəpəz" yatağının taleyi müsbət sonluqla başa çata bilər. Ən perspektivli yataq olan bu strukturun birgə işlənməsi üçün Türkmənistanın Nazirlər Kabineti hazırda bir neçə variantı nəzərdən keçirir. Azərbaycanla ortaq məxrəcə gəlmək üçün gələn ilin əvvəllərində hökumət komissiyası çərçivəsində görüşün keçirilməsi nəzərdə tutulur. Hökumətdəki mənbələrdən verilən məlumata görə, hər iki tərəf yatağın bərabər şəkildə xarici neft korporosiyaları ilə işlənməsinə prinsipcə razıdır.

TÜRKMƏNBAŞI “SƏRDAR”IN İKİ HİSSƏYƏ BÖLÜNMƏSİNİ HÖRMƏTSİZLİK SAYIRDI…

Xatırladaq ki, "Kəpəz" yatağı Türkmənistanın keçmiş prezidenti Saparmurad Niyazovun dövründə "blokadaya alınıb" və 10 ildən artıq müddətdə bu ərazidə geoloji kəşfiyyat işləri aparılmayıb. Türkmənbaşı Azərbaycana məxsus ən zəngin karbohidrogen strukturunu "mənimsəyərək" bura xarici şirkətləri cəlb etməyə cəhd göstərib.
Bu yatağa Saparmurad Niyazovun şərəfinə hörmət əlaməti kimi titul verilib və “Sərdar” adlandırılıb. Türkmənbaşı sağlığında “Sərdar”ın (yatağın) iki hissəyə bölünməsini özü üçün hörmətsizlik hesab etdiyindən "Kəpəz"in iki ölkənin iştirakı ilə istismar olunmasını qəbul etməyib.
Hətta 2004-cü ildə eks-prezident Kanadanın "Buried Xill Enerji" şirkətinin rəhbərini qəbul edərək onları "Kəpəz"in neft-qaz ehtiyatlarının işlənməsinə dəvət edib. Türkmənbaşının bu "şıltaqlığı" Xəzərin hüquqi statusunun həll olunması istiqamətində sahilyanı ölkələr tərəfindən aparılan danışıqların intensivləşdiyi bir ərəfəyə təsadüf edib. Azərbaycanın həmin dövrdə Türkmənistana xəbərdarlığından sonra Türkmənbaşı iddialarından geri çəkilib.
Dövlət Neft Şirkəti bəyanat verərək 1997-ci ildən mübahisəli yataq hesab olunan həmin ərazidə Türkmənistanın hansısa xarici kompaniya ilə kəşfiyyat və hasilat işlərinə başlamasının mümkünsüzlüyünü xatırladıb. Bakı ilə Aşqabad arasında "Kəpəz" yatağının işlənməsinə dair birgə razılıq olmadan bu ərazidə xarici neft şirkətləri ilə layihənin həyata keçirilməsinin heç bir hüquqi status qazana bilməməsi bildirilib.
Nəticədə bu vəziyyəti nəzərə alan Kanada şirkəti layihəyə qoşulmaqdan imtina edib. İş ondadır ki, 1997-ci ildə Azərbaycan və Rusiya Federasiyası bu yatağın işlənməsinə dair razılığa gəlib. Dövlət Neft Şirkəti 50 faiz, Rusiyanın "Lukoyl" şirkəti 30 faiz və "Rosneft" şirkəti 20 faiz payla "Kəpəz"in istismar olunması üçün saziş imzalayıb. Lakin sazişin imzalanmasından bir həftə keçəndən sonra Türkmənistan tərəfindən yaranan narazılıq Azərbaycanın yataqda kəşfiyyat işlərinə başlamasını dayandırıb. Həmin dövrdən etibarən bu yataq mübahisəli ərazi kimi dondurulmuş vəziyyətdə qalıb.

XƏZƏRDƏ RUSİYA MODELİ - 50/50-YƏ PAY BÖLGÜSÜ

Dövlət Neft Şirkətində hesab edirlər ki, Xəzərin hüquqi statusunun həllinə dair Xəzəryanı ölkələrin ümumi razılığa gəldiyi və Tehran sammitində tərəflərin dənizin sərvətlərindən birgə istifadəyə dair anlaşma memorandumu imzalamasından sonra Türkmənistanın yeni dövlət başçısının bu addımı siyasi qətiyyətin nümayişi kimi qiymətləndirilə bilər.
Artıq yaxın qonşumuz olan türkmənlər iqtisadi əməkdaşlığın möhkəmlənməsində maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Bakıda keçirilən Türk xalqlarının qardaşlıq və əməkdaşlıq sammitində imzalanan sənəd də təsirsiz deyil. Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdımuxammedov yaxın münasibətlərin inkişaf etdirilməsində əsas təşəbbüskar kimi çıxış edir.
Azərbaycanın sahilyanı ölkələr olan Rusiya və Qazaxıstanla Xəzərin milli sektora bölünməsinə dair ikitərəfli razılıq əldə etməsi və hazırda İranla bu sahədə aparılan danışıqların müsbət perspektivlər vəd etməsi rəsmi Aşqabadı da dərindən düşündürür və ikitərəfli əlaqələrə can atır. İran sammiti zamanı Xəzərin hüquqi statusu ilə əlaqədar danışıqlarda milli sektorlara bölünmənin effektivliyinə olan inamın artması da bu məsələdə az rol oynamır. Türkmənistan ona görə də "Kəpəz"lə əlaqədar Azərbaycanla birgə işləməyə razıdır.
Bu yataq Xəzərin orta xətti üzərində yerləşir. Yəni yatağın qərb hissəsi Azərbaycanın, şərq hissəsi isə Türkmənistanın payına düşür. Buna görə də Azərbaycan tərəfi "Kəpəz"in hər iki sahəsində işlərin aparılmasını vacib hesab edir. Mütəxəssislər hesab edir ki, mübahisəli yataqların birgə işlənməsi beynəlxalq təcrübədə mövcuddur və tərəflər bu modulu tətbiq edə bilər. Məsələn, Qazaxıstanla Rusiya arasında mübahisəli hesab olunan yataqlar hər iki ölkənin razılığı ilə 50/50-yə pay bölgüsü əsasında işlənilməkdədir. Yəni Xəzərin orta xətt prinsipi ilə bölgüsü başa çatmayana qədər bu cür variantla yataqların istismarı mümkün hesab olunur.

TÜRKMƏNİSTAN İRANI DA YOLA GƏTİRƏ BİLƏR…

İlkin işlər üçün 250 milyon dollar vəsait tələb olunur. Bundan əlavə, "Kəpəz"dəki resurslar Xəzərin dərinsulu hissəsində yerləşir, təxminən 150 metrlik dərinlikdə işləməyə Türkmənistanın mövcud infrastrukturu imkan vermir. Burada platformanın quraşdırılması, digər texniki avadanlıqların hazırlanması üçün nə az, nə çox - 1-2 milyard dollar vəsaitin xərclənməsi gərəkdir. Təbii ki, həmin həcmdə investisiya qoymaq istəyən xarici şirkətlər gəlir əldə etmək məqsədi ilə neft və qazı ən sərfəli marşrutla bazara çıxartmağa üstünlük verəcək. Bu marşrut isə yalnız Azərbaycan vasitəsilə həyata keçirilə bilər.
Xəzər regionundakı ölkələrin və burada fəaliyyət göstərən xarici neft kompaniyalarının belə bir layihəyə qoşulması Türkmənistanın həm də TransXəzərə qoşulmasına gətirib çıxara bilər. Neft ehtiyatları 11 milyard ton, qaz ehtiyatları isə 5,5 trilyon kub metr proqnozlaşdırılan "Kəpəz" layihəsində beynəlxalq neft kompaniyalarının iştirakı başqa bir status üçün həlledici zəmin yaradır.
Belə ki, "Kəpəz" yatağından neft və qazın çıxarılması üçün 3 kəmərin - su, neft və qaz borularının çəkilməsi lazımdır. Həmin kəmərləri çəkmək üçün isə Türkmənistanın lazım olan texnikası və infrastrukturu yoxdur. Həmin kəmərin çəkilişi yalnız Azərbaycanda mövcud olan gəmilərin gücü ilə mümkün ola bilər. Bu isə Azərbaycanın faktiki olaraq Xəzər regionunda aparıcı mövqeyə sahib olması deməkdir.
Onu da əlavə edək ki, "Kəpəz" "düyününün" açılması Azərbaycanın digər mübahisəli ərazilər hesab olunan "Araz", "Alov" və "Şərq" yataqlarının taleyinin də müsbət sonluqla başa çatmasına səbəb ola bilər. Xatırladaq ki, həmin yataqların da işlənməsi də bir neçə il əvvəl dayandırılıb. İranla Azərbaycan həmin yataqların Xəzərin statusu həll olunduqdan sonra işlənməsini məqsədəuyğun sayır.

çap üçün verisya