"Azadlıq": - Bildiyiniz kimi, Bakıda Azərbaycan Həmkarlar İttifaqlarının III qurultayı keçirilirdi. Bu mötəbər məclisə kifayət qədər peşəkar insanlar yığışmışdılar. Fevralın 6-da öz işini başa çatdıran qurultayda Səttar Mehbalıyev yenidən Konfederasiyanın sədri seçildi. Studiyada qonağımız Vətəndaşların Əmək Hüquqlarının Müdafiəsi Liqasının rəhbəri Sahib Məmmədovdur və eləcə də telefon bağlantısı olacaq. Xoş gəlmisiniz!
Sahib Məmmədov: Çox sağ olun!
"Azadlıq": - Söhbətin mövzusu həmkarlardır. Həmkarlar cəmiyyətin həmişə yaralı yeridir. Bu təkcə mənim fikrim deyil, "Azadlıq" radiosunun bu sahədə hazırladığı materiallarda həmkarlarla bağlı birmənalı fikir yoxdur. Əlbəttə ki, bu sahəyə cavabdeh olan adamlar iş görməyə çalışdıqlarını, Hİ-nin yerlərdə, yəni müəssisələrdə yaradılmasına səylər, cəhdlər, bu barədə görülən işlərdən danışır. Amma daha çox müstəqil təşkilatlar, qeyri-hökumət təşkilatları və sair bu məsələdə vəziyyətin o qədər də ürəkaçan olmadığını bildirirlər. Hər halda bunlar fikirlərdir. Amma biz bu gün sizinlə həm qurultayla bağlı… Bu qurultaylar daha çox nələri həll etməlidir?
Sahib Məmmədov: - Təşəkkür edirəm. Konfederasiya Nizamnaməsinə əsasən hər 5 ildən bir belə qurultay keçirməlidir. Hesabat-seçki, yenidən rəhbər orqanların formalaşdırılması bununla bağlıdır. İş elə gətirib ki, Hİ-nin qurultayları ölkədəki böyük siyasi hadisələrin ərəfəsində baş verir. 2003-də belə oldu - prezident seçkiləri ərəfəsində. Eyni zamanda 2008-in prezident seçkiləri ərəfəsində ölkədəki mühüm hadisələrlə təsadüfən üst-üstə düşür. Bizdə qanuna görə Hİ siyasətə qarışmır. Şəxsən mən razı deyiləm ki, bu belə olsun. Hər halda qanunvericilikdə bu gün belədir. Onlar öz işçilərinin sosial-iqtisadi hüquqlarının müdafiəsi ilə məşğul olmalıdırlar. Respublikada 26 sahə üzrə Respublika Hİ-ləri var. Onlar birləşib 1992-ci ildə AHİK-i formalaşdırıblar. Çox təəssüf ki, Hİ ölkə iqtisadiyyatının çox az hissəsini əhatə edir. Belə deyək ki, təxminən 70 mindən çox müəssisə saysaq, hələ fiziki şəxslər var ki, onlar da işçi saxlayırlar, onları hələ demirəm. Cəmi 18 min 700 ilk Hİ komitəsi var.
"Azadlıq": - Yəni varmı? Olanlardan gedir söhbət...
S.Məmmədov: - Olanların özlərini qiymətləndirmək məsələsi var. Yəni nə dərəcədə işçilərin sosial, iqtisadi hüquqlarını effektli müdafiə edirlər. Bir ekspert kimi, eləcə də bizim təşkilat üçün həmişə önəmli olanı budur ki, Hİ-lər geniş yayılmalıdır, sonra isə keyfiyyət məsələsinə gəlinməlidir. Baxmayaraq ki, keyfiyyət məsələsi də Hİ-də önəmli məsələdir. Hər şeyi müqayisə ilə götürək. Hİ olan müəssisə və təşkilatlarla Hİ olmayan müəssisə və təşkilatlarda çox kəskin fərq görünür. Adətən Hİ olan yerlərdə az-çox əmək qanunvericiliyinə riayət olunur. Əməyin və sağlamlığın mühafizəsi ilə bağlı tədbirlər görülür. İşçilərə hansısa yardımlar olunur. Sanatoriya-kurort müalicəsi qismən təmin edilir. Belə deyək. Bu, fərqlər aşkar görünməkdədir. Bu təkcə Hİ-nin əməyi deyil, müəssisələrdə oturuşmuş ənənənin nəticəsidir. O yerdə ki, Hİ yoxdur, orada işçilərlə əmək müqavilələri bir qayda olaraq bağlanmır, hər hansı əmək münasibətləri rəsmiləşdirilmir. Mən həmişə tikintini müqayisə edirəm. Elə yer var ki, orada ənənəvi Hİ var. Ancaq elə tikinti sahəsi var ki, (indi hər yerindən duran bina tikir) bunların heç birində Hİ yoxdur və nəticə də göz qabağındadır. Vaxtilə ən az travmatizmin olduğu tikinti sahəsi bina tikintisində travmatizmə, ölüm hadisələrinə görə 1-ci yerdə gedir. Özü də çox pis olaraq 1-ci yerdə. Bizim nöqteyi-nəzərdən belədir ki, Hİ olmamaqdansa, olması daha yaxşıdır. Başqa məsələdir ki, onlar bu günləri öz müdafiə etməli olduqları işçilərin mənafelərini axıradək müdafiə etmək iqtidarında deyillər. Bunun artıq başqa səbəbləri var.
"Azadlıq": - Bu barədə danışacayıq. Mən ilk növbədə bir şeyi deyim ki, Səttar Mehbalıyevlə bir il bundan qabaq söhbət elədik ki, Hİ-lər müəssisələrdə nə dərəcədə yaradılır və sair. O bildirdi ki, buna çalışırlar, müəyyən irəliləyişlər var, amma onu da etiraf edirdi ki, bu sahədə əngəllər də var. Bütün bunlara baxmayaraq, maksimum çalışırlar ki, Hİ təşkilatları formalaşdırılsın, yaradılsın, fəaliyyəti qaydasına düşsün.
İndi telefon xəttində AHİK-in sədr müavini Aqil Dadaşov bizi eşidir. Ona sual vermək istəyirəm. - Aqil müəllim, xoş gördük!
Aqil Dadaşov: - Xoş gördük. Mən hamınızı, "Azadlıq" radiostansiyasının bütün dinləyicilərini salamlayıram. Bu, dünyanın çox sevilən, seçilən, dinlənilən bir radiostansiyasıdır. Mən də çox böyük məmnuniyyətlə sizin verilişlərinizə qulaq asıram.
"Azadlıq": - Çox təşəkkür edirik bu sözlərinizə və bu söhbətdə bizə kömək etdiyinizə görə.
A.Dabaşov: - Buyurun.
"Azadlıq": - Bizim studiyada Vətəndaşların Əmək Hüquqlarının Müdafiəsi Liqasının rəhbəri Sahib Məmmədovdur.
A.Dadaşov: - Mən Sahibi salamlayıram, Sahibi çox gözəl tanıyıram və mənim qeyri-hökumət təşkilatı olaraq Sahibin gördüyü işlərə çox böyük sayğım var. O, doğrudan da, bir çox başqa qeyri-hökumət təşkilatlarından fərqli olaraq, sözün həqiqi mənasında, əməkçilərin hüquqlarının müdafiəsi liqasının adını doğruldur.
"Azadlıq": - Çox təşəkkür edirəm. Mən də Sahib bəyin adından sizə minnətdarlıq bildirirəm. Baxaq görək indi bu Hİ təşkilatlarına ehtiyacı olan adamlar bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən şəxslərdən razıdılarmı?
A.Dadaşov: - Mən qoşulanda bu tikinti şirkətləriylə bağlı danışıqları eşitmədim. Amma sizin nəzərinizə bir faktı çatdırım. Məsələn, keçən il Azərbaycanda olan tikinti şirkətlərində, bilirsiniz ki, ölümlə nəticələnən bədbəxt hadisələr olub. Harda ki Hİ təşkilatları olub, orda ölümlə nəticələnən bədbəxt hadisə olmayıb. Bu faktdır. Keçən ilin faktıdır. Ötən il 1000-ə yaxın inşaat işçisini Hİ-yə cəlb eləmişik. Və onlar bu gün artıq Hİ tərəfindən müdafiə olunurlar. Yəni bu çox ciddi bir faktdır və bunun arxasında çox böyük - bizim işçilərin sağlamlığı, əməyin mühafizəsi, iş yerlərində yaradılan şəraitlə bağlı şərtlər durur. Bunlar ciddi məqamlardır.
"Azadlıq": - Onda mən bir kəlmə bir şey əlavə edim. Tikintiylə bağlı dediniz. Amma, məsələn, "Bakıelektrikşəbəkə"nin ötən il 3 nəfər işçisi, deyək ki, başına divar uçdu və həyatlarını itirdilər. Orada, məncə, Hİ təşkilatı var.
A.Dadaşov: - Həmin işçilər Hİ-nin üzvü olmayıblar. Yəni "Bakıelektrikşəbəkə"nin bütün qurumlarının işçiləri Hİ-nin üzvü deyillər. Bilirsiniz ki, bu gün Azərbaycanda 1 milyon 600 min Hİ üzvü var. Bu, Azərbaycan işçilərinin 40%-dən bir az yuxarısını təşkil edir. Yəni elə strukturlar var ki, onlar Hİ-nin üzvü deyillər. Ola bilər ki, həmin şəbəkədə hansısa strukturlar Hİ üzvüdür, hansı isə üzvü deyil. Könüllülük prinsipi var. Hər bir işçi könüllü olaraq bu təşkilatın üzvüdür. Yəni biz hamını məcburi Hİ üzvü edə bilmərik.
"Azadlıq": - Aqil müəllim, mənim sizin demokratik adam olmağınıza şübhəm yoxdur. İndicə də Sahib Məmmədov barədə xoş sözlər dediniz. İndi bir sual vermək istəyirəm.
A.Dadaşov: - Buyurun.
"Azadlıq": - Həm də əhvalınıza bir az kömək etmək istəyirəm. Bax, üzvü olan və olmayan adamlar, strukturlar, qurumlar. Ölüm hər halda tanımır da, hansı Hİ üzvüdür, hansı yox. Gələndə gəlir, aparanda aparır. İndi necə müəyyənləşdirmək olar bunları?
A.Dadaşov: - Yox, hər bir ölən insan bütün xalq üçün, bütün ictimai təşkilatlar, dövlət təşkilatları üçün böyük bir faciədir. Amma gəlin real yanaşaq. Bir yerdə ki Hİ yoxdur, deməli, bizim işçilərimiz orada çalışmırlar. Hİ-nin özlərinin əməyin mühafizəsi üzrə, hüquq üzrə müfəttişləri var. Harda ki, bizim Hİ təşkilatları fəaliyyət göstərir, orda bizim əmək mühafizəsi üzrə müfəttişlərimiz, hüquq sahəsi üzrə müfəttişlərimiz iş sahəsini öyrənirlər, sağlamlıq baxımından ora nəzarət edirlər, mexanizmlərə nəzarət edirlər. Harda ki, yoxdur, bizi ora buraxmırlar. Yəni bu işəgötürəndir, sahibkardır - deyir sənin təşkilatın yoxdur, mən səni bura buraxmıram. Dövlət Əmək Müfəttişliyi var və Dövlət Əmək Müfəttişliyi Azərbaycanda Əmək Məcəlləsinin bütün müddəalarının işçilərlə bağlı tələblərinin yerinə yetirilməsinə cavabdeh olan dövlət tərəfindən qurulmuş və bütün səlahiyyətlər verilmiş yeganə bir orqandır.
"Azadlıq": - Sahib Məmmədova sual. Buraxmırlar, yoxdur. Neynəyək, lazımdır? Deyək ki, Həmkarlar Konfederasiyasının üzərinə hansı işləri görmək düşür?
S.Məmmədov: - Həmkarlar ittifaqlarının üzərinə o düşür ki, öz sferasını genişləndirsinlər, orda işçiləri Hİ yaratmağa təhrik etsinlər və lazım gələndə bunun üçün onlara mane olan işəgötürənlər, onların məsuliyyəti ilə bağlı müvafiq tədbirlər həyata keçirsinlər. Və bunu insaf naminə edirlrər. Amma problemlər, bayaq siz də dediniz, Səttar Mehbalıyev də etiraf edib, problemlər var, bu sarıdan. Hİ-lər çox maraqlıdır ki, yəni istənilən qurum belədir. İstər ki, onun üzvlərinin sayı çoxalsın, təsir dairəsi genişlənsin. Respublikada həmkarlar təşkilatı buna cəhd edirlər. Ya da yeni həmkarlar yaranmalıdır. Buna da işçilər cəhd etmirlər. Görürsünüz, Azərbaycanın işçi sferasında süstlük də baş alıb gedir. Həmkarlar necə yaranır? Tələb olur. İşçilər yığışırlar, öz nümayəndəli orqanını yaradırlar. Ondan sonra müraciət edirlər özlərinin ənənəvi həmkarlar ittifaqlarına, ya yenisini yaradırlar. Əgər bu yoxdursa, əlbəttə, çox çətindir. Yuxarıdan Hİ yaratmağın öz çətinlikləri var. AHİK-in rəhbəri nüfuzlu şəxsdir, Milli Məclisin üzvü və s. Bundan istifadə edib bəzən şirkətlərdə Hİ yaratmağa nail olurlar. Xüsusən xarici şirkətlərdə qismən yarada biliblər. Bizim özəl şirkətlərdə də qismən yarada biliblər. Amma indi əhatəlik azdır. O yerdə ki, Aqil müəllimlə razıyam o nöqteyi-nəzərdən ki, yəni bəzən qaçılmaz olur bu texniki qəza. Yəni Hİ-nin üzvü olsa da baş verir. O yerdə ki Hİ var, o, zəif, işəgötürəndən asılı həmkarlar ittifaqı olsa belə, yenə də orda azacıq da olsa qanunvericiliyə əməl olunur. Zəif də olsa nəzarət var. İşçilərin xüsusi geyim forması var, bu da hadisələrdən, travmatizmdən qaçmağa imkan verir. Yəni əlavə bir göz var orda, belə deyək.
A.Dadaşov: - Sahib müəllim çox maraqlı bir məqama toxundu. Həmkarlara üzvlük məsələsinə. Sahib müəllim çox gözəl bilir ki, Azərbaycan Beynəlxalq Əmək Təşkilatının əsas Konvensiyalarına qoşulub. Və orda 2 Konvensiya bilavasitə işçilərin birləşmək hüququ ilə bağlıdır. 87 və 98 saylı Konvensiyalardır. Bunların biri işçilərin həmkarlar təşkilatı yaratmaq hüququdur, digəri də kollektiv müqavilələr bağlamaq hüququdur. Yəni bu konvensiyalara biz qoşulduğumuza görə və bizim qanunlarda təsbit olunduğuna görə işçilər istədikləri iş yerində Hİ yarada bilərlər. Sadəcə olaraq, bunun üçün 7 nəfərin razılığı lazımdır. Biz bu 7 nəfəri həmişə, hər zaman dəstəkləmişik. Sahib müəllim çox düz dedi. Mən də bu məqamı ona görə xatırlatdım ki, yəni hər bir insan iş yerinə gedərək 7 adam birləşib bu təşkilatı yaradıb, öz hüquqlarının bərpasını birbaşa bu təşkilata həvalə edə bilər ki, sabah sahibkarlarla üz-üzə gəlməsin, təşkilatın sədri sahibkarla üz-üzə gəlsin. Burda çox incə bir məqam var.
"Azadlıq": - İndi mən bir məsələyə toxunum, Aqil müəllim, bağışlayın, bu 7 nəfər dediniz yarada bilər və s. Biz bilirik ki, Siz, mən və Sahib müəllim də bilirik ki, işçilər istəyər bu olsun. Onların gələcəkdə yarana biləcək problemlərinin həlli üçün bu çox vacibdir. Amma bunu yaratmaq istəyən və köklü problemlərin qarşısını almaq üçün Hİ-ni müəssisədə yaradıb, onu fəaliyyətə keçirmək istəyən adamlar olub ki, bunların işi alınmayıb. Nəticədə həmin o müəssisə dağılıb gedib və adamların, işçilərin mənafeyini müdafiə etmək mümkün olmayıb. 2004-cü ildə belə bir söhbət olmuşdu. Fəridə Niftalıyeva. Biz istədik indi onunla əlaqə saxlayaq. Fəridə xanım indi xətdədir. Bakı Şəhər Tramvay Parkında işçilərin problemi yaranmışdı. Fəridə xanım, xoş gördük.
Fəridə xanım: - Sağ olun, xoş gördük!
"Azadlıq": - Fəridə xanım, sizin də yadınızdadır, o vaxt söhbət olmuşdu. 2004-cü ildə nə baş verdi tramvay parkında? Siz Hİ yaratmaq istəyirdiniz, alınmadı və niyə alınmadı?
Fəridə xanım: - Bilirsiniz, 2003-cü ilin axırları artıq tramvaya xətm verildi. O da bilinmədi kim tərəfindən verildi. Birdən-birə tramvay parkını bağladılar və camaatı işdən uzaqlaşdırdılar. Qeyri-qanuni olaraq. Ona görə mən orda tətil komitəsi yaratdım və komitəyə sədr seçildim. Uşaqların razılığı ilə 150 nəfər. Bir qurum kimi yaratdım ki, bu uşaqların öz hüquqlarını müdafiəsi üçün. Mən fikirləşdim ki, burda bir həmkarlar komitəsi yaradaq və oranın da sədri mən seçildim. 150 nəfər mənim ətrafımda cəmləşdi. Amma çox təəssüflər olsun ki, bölmələrdən, bizim tramvay parkının müdiriyyəti, 16-cı bölmə tərəfindən, hətta Daxili İşlər Nazirliyindən belə, polis bölməsindən belə, inanın ki, bizi bir günə saldılar ki, 2-3 dəfə mənim özümə basqınlar oldu. Məni bölməyə apardılar. Orada saxladılar ki, mən bu işdən azad olum. Üzərimə götürməyim.
"Azadlıq": - Niyə deyirdilər ki, əl çəkin bu işdən?
Fəridə xanım: - İnanın ki, deyirdilər ki, bu belə də olmalıdır. Bu park bağlanmalıdır. Nə hüquqdan danışa bilərsən? Biz özbaşına deyilik ki. Bu park bağlanmalıdır. Dedim eybi yox, bağlansın. Axı bizim burda hüquqlarımız var. Bu camaat 20 il burda işləyibdir. Çox təəssüflər olsun. İnanın məni bunlar elə bir günə saldılar ki, daha mümkün deyil. Uşaqları aparıb bölmələrə saldılar. Mənim evimə basqınlar oldu. Uşaqlarımı təhqir elədilər.
"Azadlıq": - Fəridə xanım, siz həmin ərəfədə AHİK-ə müraciət etdinizmi?
Fəridə xanım: - Eləmişəm. Mən orda dəfələrlə olmuşam, dəfələrlə məktub yazmışam. Nə qədər ayaq döymüşəm. Hətta AHİK-dən mənə dedilər ki, qurum yarada bilməzsən.
"Azadlıq": - Fəridə xanım, ümumiyyətlə, park bağlandı, amma sizə-işçilərə ordan bir şey düşdü, yoxsa, yox?
Fəridə xanım: - Xeyr. İnanın o parkı qeyri-qanuni bağladılar. İşdən çıxma barədə ərizə də olmadı. Təsəvvür edin, 150 nəfəri çölə atırlar. Heç bir kəs, mən özüm belə ora nümayəndə kimi girməyə ixtiyarım olmadı. Oranı elə bir mühasirəyə almışdılar ki, sanki bir həbsxanaydı.
"Azadlıq": - Fəridə xanım, siz indi işləyirsiniz bir yerdə?
Fəridə xanım: - Xeyr. Mən heç yerdə işləmirəm.
"Azadlıq": - Aydındır. Çox təşəkkür edirəm sizə. Telefon bağlantısında bizə qoşulduğunuza görə.
"Azadlıq": - Aqil müəllim, elə təşkilatlar varmı ki, orda həmkarlar yaradılıb…
A.Dadaşov: - Fəridə xanım danışdı. Mən indi həmin sahənin daxil olduğu Həmkarlar İttifaqının Respublika Komitəsi ilə əlaqə yaratmışam. Azər müəllim - oranın sədri xətdədir. Ondan soruşacağam ki, görək Fəridə xanım orada hansı təşkilatı yaradıb və onun təklifləri niyə nəzərə alınmayıb. Siz də dinləyin.
Azər müəllim, deyirlər ki, Fəridə xanım 2004-cü ildə tramvay parkında Hİ təşkilatı yaradıb və bizə müraciət edib. Biz onun müraciətlərini nəzərə almamışıq. İzahat verin və "Azadlıq" radiosuna qoşulursunuz. Buyurun.
Azər Cəfərov: - İş orasındadır ki, mən Fəridə xanımı tanımıram.
A.Dadaşov: - 2004-cü ildə orada sənin təşkilatın olub?
A.Cəfərov: - Bəli, bəli. Orda təşkilat olub. Həmkarların sədri başqa bir adam idi.
A.Dadaşov: - Bəs niyə xitam verib işinə?
A.Cəfərov: - Qanuni ləğv olunub. Heç kim şikayət etməyib bu barədə.
A.Dadaşov: - Eşitdiniz. Bizim həmkarların sədrinin fikirlərini.
"Azadlıq": - Çox təşəkkür edirik bu imkana görə. Aqil müəllim, elə bir təşkilat varmı ki, həmin təşkilatda həmkarların yaradılması və hətta Konfederasiyanın gücündən kənarda olsun? O mənada gücündən ki, onlar özləri yaratmaq istəyir, ancaq imkan verilmir?
A.Dadaşov: - Çox ağrılı bir məqama toxundunuz. Bu gün dünyada bilirsiniz ki, qloballaşma prosesi gedir. Kapital qloballaşır və qloballaşan bu kapital ucuz işçi qüvvəsi axtarır. Azərbaycana da bu kapital əsas ona görə üz tutur. Söhbət ondan gedir ki, bu gün Azərbaycana xarici şirkətlərə, müştərək investisiyalı şirkətlərə gələn menecerlərə birinci tapşırıq bu olur ki, orda işçilərə həmkarlar ittifaqı təşkilatı yaratmasına icazə vermək olmaz. Və işçiləri işə götürərkən qeyri-qanuni şifahi şəkildə bunlara xəbərdarlıq olunur ki, əgər Hİ təşkilatı yaradacaqsınızsa, sizi işdən çıxaracağıq. Bunun da yeganə yolu nədir? Müqavilələr, əmək müqavilələri çox qısa müddətə bağlanır. Aylıq, 2 aylıq, 3 aylıq. Yəni ki, işçi işəgötürəndən asılıdır. İşçi əgər səsini çıxarıb Hİ təşkilatı yaratmaq istəsə, ay qurtaran kimi onun əmək müqaviləsinə xitam veriləcək. Çox ağrılı bir məqamdır. Mən sizə çox maraqlı bir məsələni danışım.
"Azadlıq": - Buyurun.
A.Dadaşov: - Siz bilirsiniz ki, bugünkü Polşanın qurucusu "Solidarnost" Həmkarlar İttifaqı hərəkatıdır. Onun başında Lex Valensa dururdu. Və bu təşkilat köhnə sosialist məkanından Polşanı çıxartdı, birdən-birə ayaq üstə qoydu və bu gün Polşa doğrudan da qüdrətli bir dövlətdir. Bunu Həmkarlar İttifaqları, "Solidarnost" elədi. "Solidarnost"un qurultayına getmişdik və mən qurultaya özümlə bərabər BP şirkətində yaratdığımız həmkarlar təşkilatının sədrini götürmüşdüm, Allahyar müəllimi. O, ingiliscə, fransızca çox gözəl bilir. Allahyar müəllimi o şirkətdən çıxarmışdılar. Məhkəmələr yoluyla bir il ərzində bərpa olundu və orada Hİ təşkilatı yaradıldı. "Solidarnost"un qurultayında biz bu faktı deyəndə, bu adam çıxış edəndə bütün Avropanın Hİ nümayəndələri bizim başımıza yığışdılar. Çox təəccüb elədilər ki, siz doğrudanmı BP-də Hİ yaratmısınız? Buna necə nail olubsunuz? "Solidarnost" kimi bir təşkilatda bu bir hadisə oldu.
"Azadlıq": - 1-2 il bundan qabaqkı hadisə yadıma düşdü. "Makdermot" şirkətində etiraz aksiyası keçirmişdilər. İşçilərə qarşı rəftar, orta əməkhaqqı məsələsi, biz jurnalistlər də ora getdik. Bizi də içəri buraxmaq istəmirdilər. Müəyyən problemlər var idi burada. Həmin aksiyada biz neftçilərin hüquqlarının müdafiəsi komitəsinin sədri Mirvari Qəhrəmanlı ilə danışdıq.
A.Dadaşov: - Mirvari xanımı biz çox gözəl tanıyırıq.
"Azadlıq": - Mirvari xanım indi xətdədir. Xoş gördük, Mirvari xanım.
Mirvari xanım: - Axşamınız xeyir. Aqil müəllim, axşamınız xeyir!
A.Dadaşov: - Axşamınız xeyir, Mirvari xanım. Mən sizi salamlayıram. Çox şadam ki, bu gün biz sizinlə qarşılaşmışıq.
"Azadlıq": - Mirvari xanım, bizdə studiyada Sahib Məmmədovdur-Vətəndaşların Əmək Hüquqlarının Müdafiəsi Liqasının rəhbəri və AHİK sədrinin müavini Aqil Dadaşovdur. Siz onu tanıyırsınız. Hələlik 2 qonağımızın-telefondakı və studiyamızdakı qonaqlarımızın söhbəti bir-birinə uyğun gəlir. Bir-birilərinin ünvanına xoş sözlər də dedilər.
A.Dadaşov: - Mirvari xanım haqqında da xoş sözlər deyəcəyik. Mirvari xanım bizim görmədiklərimizi bizə göstərdiyinə görə ona minnətdarıq.
"Azadlıq": - Mirvari xanım, indi göstərin Konfederasiya nələri eləyir, yoxsa eləmirmi? Çünki keçən dəfə də siz studiyada bu məsələyə toxunmuşdunuz.
Mirvari Qəhrəmanlı: - Aqil müəllim, çox üzr istəyirəm, Allahyar müəllim BP şirkətinin həmkarlar təşkilatı deyil, BOSŞELF birgə müəssisəsinin Hİ təşkilatıdır.
A.Dadaşov: - Bəli, törəmə müəssisədir.
M.Qəhrəmanlı: - Mən çox fəxrlə qeyd etmək istəyirəm ki, istər BOSŞELFdə, istər "Makdermot"da, istər qeyri-şirkətlərdə məhz həmkarlar təşkilatı Konfederasiyanın köməyi ilə yox, şirkət işçilərinin özlərinin aktivliyi nəticəsində yarandı. Çox təəssüf edirəm ki, həmin Hİ təşkilatı hərəkatı həmin işçilərlə başladı, həmin işçilərlə bərabər də öldü. Konfederasiyanın qurultayında da deyildi ki, 25 şirkətdə Hİ təşkilatı yaranıb. Çox təəccüblüdür.
A.Dadaşov: - Mirvari xanım, 25 yox. Say çoxdur.
M.Qəhrəmanlı: - 25 xarici şirkətin hansında yaratmısınız? bp-dəmi, Statoyldamı, Şevrondamı?
A.Dadaşov: - Mirvari xanım, çox gözəl məqamlara toxundunuz. Amma bir məsələni qarışdırmayın. Həmkarlar təşkilatını Konfederasiya yaratmır. "Həmkarlar ittifaqları haqqında" Qanun var. Bütün cəmiyyət tərəfindən qəbul olunmuş qaydalar var. İşçilər, əməkçilər 7 nəfərdən ibarət həmkarlar təşkilatı yarada bilərlər.
M.Qəhrəmanlı: - Öz hesabatında bunu demək ki, Konfederasiya yaratmışdı. Elə yaradan idinizsə, yaradın da bp-də, Şevronda da, Statoylda da.
A.Dadaşov: - Mirvari xanım, gəlin bir reallıqnan barışaq. Bu gün Azərbaycanda biz 135 min adamı 5 il ərzində özəl şirkətlərdən, xarici investisiyalı şirkətlərdən həmkarlar təşkilatına cəlb eləmişiksə, bu, Azərbaycan həmkarlarının çox böyük nailiyyətidir. Bunu danmaq olmaz. Ola bilər ki, neftdə, hansısa sahələrdə, şübhəsiz ki, böyük problemlər var. Siz bilirsiniz ki, həmkarlara qarşı təpkilər var. 1 məlumat da verim. Mirvari xanım məndən də gözəl bilir. Məsələn, İsveçdə işləyən əhalinin 90 faizindən çoxu həmkarlar ittifaqının üzvüdür. Norveçdə 70%-dən çox. Avropada, ümumiyyətlə, 30-50% arası. Azərbaycanda da həmin nisbət var. Yəni hər kəsin Hİ üzvü olması vacib deyil. Bunu heç kəsə məcbur etmək olmaz.
M.Qəhrəmanlı: - Aqil müəllim, həmkarlar təşkilatı işəgötürənin bir qurumuna, strukturuna çevrilir. Bu gün Hİ təşkilatına əmək qanunvericiliyinin 309-cu maddəsində o qədər iş tapşırılıb…
A. Dadaşov: - 2006-cı ilin axırında Əmək Məcəlləsinə dəiyşikliklər olundu. Siz bilirsiniz o dəyişikliklər nədir?
M.Qəhrəmanlı: - Həmkarlar təşkilatı razılıq verəcək ki, işçini işdən çıxartsınlar.
A.Dadaşov: - Razılıq verəcəksə, çıxartsınlar. 2-ci bir məsələ var orada. Həmkarlar üzvü olmaq motivinə görə heç bir işəgötürən işçini işdən çıxara bilməz. Siz bunlara fikir verməmisiniz.
"Azadlıq": - Sahib bəy, mən bir söz soruşmaq istəyirəm. Qanunvericiliyə görə, səhv eləmirəmsə, belə bir şey var ki, işçinin işdən çıxarılması həmkarlarnan razılaşdırılmalıdır. Çünki Prezident İlham Əliyevlə də qurultayın qonaqları görüşəndə burda bir fikir söylədilər. Rusiyadan olan qonaq idi, səhv eləmirəmsə...
A.Dadaşov: - Təkcə Rusiyadan yox, həmin adam Beynəlxalq Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası var, onun vitse-prezidenti və Panavropa Regional Həmkarlar İttifaqları təşkilatının prezidentidir.
"Azadlıq": - O, kifayət qədər yetkili a damdır. O, bir fikir işlətdi. Prezidentlə danışanda dedi ki, Azərbaycanda qanunvericilikdə nəzərdə tutulub, yəni işçinin işdən kənarlaşdırılması zamanı Hİ-nin razılığının alınması nümunə ola bilər. Çünki çox dövlətdə belə bir şey yoxdur. Sahib müəllim, necə, nə dərəcədə işləyir bu maddə?
S.Məmmədov: - Əvvəl yox idi. Yəni köhnə 1999-cu ildə qəbul olunanda belə idi ki, əgər kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulubsa, işəgötürən işçi ilə əmək münasibətlərinə xitam verərkən Hİ ilə razılaşmalar apara bilər. İndi bunu inperativ normaya çeviriblər. Amma praktikada bu işləmir. Hətta o yerdə ki, Hİ var, orada da etinasızlıqlar göstərirlər.
A.Dadaşov: - Deməli, həmkarlar təşkilatının sədri orada zəif adamdır.
S.Məmmədov: - Bilirsiniz necədir? Əvvəl belə idi ki, yəni bunun özünün normaya daxil olması yaxşı bir haldır. Doğrudan da çox az ölkə tapılar ki, burada Hİ-nın belə səlahiyyətləri olsun. Amma məsələ ondadır ki, əvvəla Hİ-lər çox az müəssisələrdə var və bu da dövlət sektorudur. Biz bir monitorinq keçirtmişdik. Az-çox əmək qanunvericiliyinə əməl eliyən idarə, müəssisələr, ya büdcə təşkilatlarıdır, ya da dövlətin tabeçiliyində olan təsərrüfat subyektləridir. Neft Şirkəti, Azərenerji, Rabitə, Azəriqaz və s. Özəl şirkətlərdə özbaşınalıqdır. Mirvari xanım da təbii haqlıdır. Mən onu da dəstəkləyirəm.
"Azadlıq": - Amma Aqil müəllimi yox…
- S.Məmmədov: - Yox, yox. Bilirsiniz nətəridir? Həmkarlar ittifaqlarını işçilər özləri yaratmalıdır. Başqa məsələdir ki, onlar yarananda ənənəvi Hİ-lərdən dəstək olmasa biz onları qınamalıyıq. Amma hələ belədir ki, harda ki, Hİ-lər yaranmağa təşəbbüs göstərilib, harada ki, işçilər öz hüquqları uğrunda ayağa qalxıb. Mən hələ görməmişəm ki, bu bizim, Mirvari xanımın "Sarı" adlandırdığı həmkarlar bir bəyanat versin ki, biz onları rədd edirik.
M.Qəhrəmanlı: - Neyləməlidirlər ki, hazır pul gəlir də.
S.Məmmədov: - Ən azından, Mirvari xanım, Hİ-lərə burada yeni üzvlük haqları gələcək, yəni ən azından öz mənafeləri baxımından maraqlıdırlar.
"Azadlıq": - Təxminən nə qədər pul var bu üzvlük haqlarında?
S.Məmmədov: - Bilirsiz, başlarını saxlaya bilirlər.
A.Dadaşov: - Mirvari xanım Azərbaycanda jurnalistlərin həmkarlar ittifaqları Konfederasiyası yaranmışdı. Beynəlxalq təşkilatdan gəlib soruşdular ki, sizin həmkarlar ittifaqının büdcəsi necə formalaşır? Nə qədər üzvlük haqqı verilir? Dedilər ki, biz üzvlük haqqı yığmırıq. Biz yalnız qrantlarla işləyirik. Qrantlarla işləyən həmkarlar təşkilatı ola bilməz. O, qeyri-hökumət təşkilatı ola bilər. Həmkarlar təşkilatı ona görə həmkarlar təşkilatıdır ki, işçi əməkhaqqının müəyyən hissəsini ayırır və bunun müqabilində Hi-dən tələb edir ki, onun hüquqlarını müdafiə eləsin.
"Azadlıq": - Aqil müəllim, bir sual vermək istəyirəm sizə.
A.Dadaşov: - Buyurun.
"Azadlıq": - "Əsrin müqaviləsi"ndə neft işçilərinin həmkarlarının yaradılması ilə bağlı hər hansı məsələ müzakirə olunubmu?
A.Dadaşov: - Bilirsiniz bu məsələ nəzərə alına bilməz. Bu, işçinin istəyinnən olan bir təşkilatdır. Kim onu müqaviləyə sala bilər?
"Azadlıq": - Bu problem yarada b ilərmi?
A. Dadaşov: - O, müqaviləyə salına bilməz. Çünki onda belə çıxa bilər ki, doğrudan da bu həmkarlar ittifaqları dövlətin himayə etdiyi təşkilatdır. Bəs bu necə olmalıdır? Əslində sənin işçi kimi ürəyindən keçməlidir ki, sənin haqqını, hüququnu kimsə müdafiə eləsin. Bu belə olmalıdır.
S.Məmmədov: - Aqil müəllim, buna ehtiyac da yoxdur. Azərbaycanın Konstitusiyası ən ali, yüksək sənəddir. Azərbaycanın ondan sonra bağladığı bütün beynəlxalq müqavilələr də ona uyğunlaşmalıdır. Ona görə də bizim tərəfdar çıxdığımız beynəlxalq normalar var. Sosial-iqtisadi, mədəni hüquqlara dair beynəlxalq paktın-8-ci maddəsi, BƏT-in 60-dan yuxarı Konvensiyası, Avropa Sosial Xartiyası. Yəni Hİ yaratmaq hüququna hər hansı bir qəsd də bizdə qanunvericiliklə qadağan olunmalıdır.
A.Dadaşov: - Əmək Məcəlləsinə salınıb o.
S.Məmmədov: - Amma ki, bu şirkətlər o qədər nəhəngdir ki, nəinki dövlətlərə, hətta onların tərəfdar çıxdığı beynəlxalq normalara etinadsızlıq göstərmək qüdrətindədirlər. O cümlədən də bp şirkəti. Aqil bəy, yadınızdadır, 1995-1996-cı illərdə Nigeriyada Həmkarlar İttifaqlarını nə günə qoydu şirkətlər. Hamısını həbs etdi, təqiblər elədi, yəni bu şirkətlərin mahiyyəti budur.
"Azadlıq": - bp dediyiniz böyük şirkətdir. Amma, ümumiyyətlə, belə faktlar varmı ki, o qədər böyük şirkətlər yox, başqa, adi şirkətlər olsun. Hİ-nin yaranmasına əngəl törədiblər, bununla bağlı hansısa tədbirlər görülüb?
A.Dadaşov: - Yenə də mən sizə deyirəm. Həmkarlar könüllü yaranan təşkilatdır.
"Azadlıq": - Bilirəm. Yəni Konfederasiya deyirəm bəlkə bir məsələ qaldırıb?
A.Dadaşov: - Yox, biz, sadəcə olaraq, ötən qurultayımızda transmilli şirkətlərdə və şərikli investisiyası olan özəl şirkətlərdə Hİ-nin yaradılmasına əngəllər olduğunu, BƏT-in 2 əsas Konvensiyasının tələblərinin pozulduğunu qaldırmışdıq və bununla bağlı Prezident Aparatına, Baş nazirə, Milli Məclisə məktublar göndərmişdik. Və onun nəticəsində, mən açıq deyirəm, biz dəstəkləndik, o 135 min adamı özəl şirkətlərdən Hİ-yə cəlb etmişik. Mən sizə bir başqa faktı da deyim. "Azadlıq" dinləyiciləri üçün çox maraqlı bir faktı deyim.
"Azadlıq": - Buyurun, buyurun.
A.Dadaşov: - Bilirsiniz ki, "Azercell" şirkəti Azərbaycanda ən böyük mobil operatordur.
"Azadlıq": - Bəli, buyurun.
A.Dadaşov: - Həmin şirkətin İsveçdəki əsas şəriki "Teliasonerd" şirkətidir. Orada həmkarlar təşkilatı var. Xüsusi nümayəndə heyəti göndərmişik İsveçə. Orda görüşüblər, danışıblar, sonra onları dəvət etmişik, gəliblər respublikamızdakı şirkətnən danışıq aparıblar. Bu günə kimi burada həmkarlar ittifaqı təşkilatı yaratmaq mümkün deyil. Nəyə görə? Kapitalın gücünə görə.
"Azadlıq": - Hər halda adıçəkilən şirkətin bu məsələyə münasibəti olsa, danışığımıza qoşula bilər.
A.Dadaşov: - Eləcə də "Baksell" şirkəti. Mirvari xanım da bilir, Sahib müəllim də bilir, siz də bilirsiniz, mən də bilirəm, bütün dinləyicilər də bilir ki, Hİ-yə heç bir ölkədə birmənalı münasibət yoxdur. Bu təşkilat həmişə pul qazanan sahibkar tərəfindən qalxanla, qılıncla qarşılanıb. Çünki sahibkarın yox, işçinin mənafeyini müdafiə edib.
"Azadlıq": - Sahib müəllim, son söz sizindir. Buyurun.
S.Məmmədov: - Belə bir deym var. Batan adamın xilası öz əlindədir. O vaxta qədər ki, işçilər öz hüquqları uğrunda mübarizəyə aktiv qoşulmayacaqlar, biz bir-birimizi çox günahlandırsaq da, faydası olmayacaq. İşçilərin aktivlik göstəricisi çox aşağıdır. Azərbaycan işçisi bu gün öz hüquqları uğrunda daha fəal mübarizə aparmalıdır. Daha bilikli olmalıdır. Hİ-də mövcud ənənədən xoşu gəlmirsə, onu qoymalıdır kənara,başqasını yaratmalıdır. Əgər həmkarlar görsə ki, müqavimət güclənir, onda o da reformalara gedəcək. Ona görə də mən hesab edirəm ki, işçi hərəkatı və Azərbaycan işçiləri və onların bu Hİ-ləri 2 nəhəng qurumla mübarizə aparmalıdır. Biri hökumət, digəri biznes. Bunlar nəhəng resurslara malikdirlər. İşçilərin heç nəyi yoxdur və onların da Hİ-ləri elə faizlə dolanan bir təşkilatdır. Ona görə mən çox tənqid eləmirəm bizim həmkarları. Çünki yeganə müttəfiq odur, biz də düşmüşük onların üstünə.

çap üçün verisya